Σοκάκια όπου μόλις χωράνε δύο άνθρωποι, με τις προσόψεις να κλείνουν πάνω από το κεφάλι σου. Εδώ ήταν η Αλκανά, η μεγάλη αγορά των Εβραίων εμπόρων του μεσαιωνικού Τολέδο, ένας λαβύρινθος από μαγαζάκια κολλημένος στον καθεδρικό όπου αγόραζαν και πουλούσαν τα πάντα. Και είναι, σύμφωνα με τον ίδιο τον Θερβάντες, το μέρος όπου βρήκε τυχαία το χειρόγραφο του Δον Κιχώτη.
Πώς ήταν ένα σουκ από μέσα
Η στενότητα δεν είναι μεσαιωνική αμέλεια: είναι σχεδιασμός. Ένα σουκ χαράζεται στενό ώστε οι προσόψεις να δίνουν συνεχή σκιά σχεδόν όλη τη μέρα, κάτι ουσιώδες σε μια πόλη όπου το καλοκαίρι ξεπερνά άνετα τους σαράντα βαθμούς, και ώστε η εμπορική κουβέντα να γίνεται πρόσωπο με πρόσωπο και από κοντινή απόσταση.
Η Αλκανά καταλάμβανε τον χώρο αμέσως δίπλα στον καθεδρικό και ήταν οργανωμένη κατά ειδικότητες, με τα μαγαζιά στη σειρά και συχνά τίποτα περισσότερο από ένα άνοιγμα στον τοίχο με έναν πέτρινο πάγκο. Τα ονόματα των δρόμων είναι ο χάρτης των συντεχνιών: Τριπερία για τα εντόσθια, και στους γύρω δρόμους οι σιδεράδες, οι βυρσοδέψες, οι αργυροχόοι.
Η συνοικία διαβάζεται καλύτερα νωρίς το πρωί, όταν δεν υπάρχει κανείς. Πρόσεξε τους φθαρμένους πέτρινους παραστάτες των θυρών, τα ξαναχρησιμοποιημένα υπέρθυρα και το πώς κάποιοι δρόμοι αλλάζουν απότομα επίπεδο: όλα αυτά είναι πραγματικός μεσαιωνικός ιστός, όχι ανακατασκευασμένος.
Ο Δον Κιχώτης βρέθηκε εδώ
Στο ένατο κεφάλαιο του πρώτου μέρους, ο Θερβάντες διηγείται ότι, ενώ βρισκόταν στην Αλκανά του Τολέδο, είδε ένα αγόρι να πουλάει κάτι παλιά τετράδια. Τα ξεφύλλισε και ανακάλυψε ότι ήταν γραμμένα στα αραβικά από κάποιον Σίντε Αμέτε Μπενενχέλι, και ότι περιείχαν ούτε λίγο ούτε πολύ την αληθινή ιστορία του Δον Κιχώτη.
Διηγείται ότι τα έδωσε να του τα μεταφράσει ένας μορίσκος (εκχριστιανισμένος μουσουλμάνος) με αντάλλαγμα λίγες σταφίδες και λίγο σιτάρι, και από εκεί και πέρα όλο το μυθιστόρημα παρουσιάζεται ως η μετάφραση αυτού του χειρογράφου που βρέθηκε. Είναι ένα από τα πιο επιδραστικά λογοτεχνικά παιχνίδια που έχουν γραφτεί: ο συγγραφέας γίνεται απλός επιμελητής ενός ξένου κειμένου.
Το ότι ο Θερβάντες διάλεξε ακριβώς αυτή την αγορά δεν είναι τυχαίο. Η Αλκανά ήταν το μέρος όπου κυκλοφορούσαν παλιά χαρτιά, όπου αγόραζαν και πουλούσαν τα πάντα και όπου συνυπήρχαν διαφορετικές γλώσσες: ακριβώς ο πιστευτός τόπος για να εμφανιστεί ένα αραβικό χειρόγραφο. Η μυθοπλασία στηρίζεται σε μια πραγματική γεωγραφία που μπορείς ακόμα να πατήσεις.
Μη χάσεις
Στενό επίτηδες
Ένα σουκ χαράζεται έτσι ώστε οι προσόψεις να δίνουν συνεχή σκιά και η συναλλαγή να γίνεται πρόσωπο με πρόσωπο. Δεν είναι αμέλεια.
Ο χάρτης των συντεχνιών
Τα ονόματα των δρόμων δείχνουν τι πουλιόταν στον καθένα. Η Τριπερία ήταν τα εντόσθια, και γύρω γύρω σιδεράδες και βυρσοδέψες.
Εδώ εμφανίστηκε ο Δον Κιχώτης
Ο Θερβάντες τοποθετεί σε αυτή την Αλκανά την ανακάλυψη του χειρογράφου του Σίντε Αμέτε Μπενενχέλι που λέει ότι μετέφρασε.
Πραγματικός μεσαιωνικός ιστός
Φθαρμένοι παραστάτες, ξαναχρησιμοποιημένα υπέρθυρα και απότομες αλλαγές επιπέδου. Τίποτα από αυτά δεν είναι ανακατασκευασμένο.
Πώς ταιριάζει στην επίσκεψή σου στο Τολέδο
Είναι κολλητά στον καθεδρικό, στο κομμάτι ανάμεσα σε αυτόν και την πλατεία του Δημαρχείου, οπότε τη διασχίζεις χωρίς να το επιδιώξεις. Το ζήτημα δεν είναι να φτάσεις αλλά να καταλάβεις πού βρίσκεσαι, γιατί δεν υπάρχει καμία πινακίδα που να το εξηγεί καλά.
Είναι μια στάση δέκα λεπτών μέσα σε μια μεγαλύτερη διαδρομή, όχι προορισμός. Αυτό που λειτουργεί είναι να μπεις από εδώ ερχόμενος από το Θοκοδόβερ, να βγεις δίπλα στον καθεδρικό και να συνεχίσεις να κατεβαίνεις προς την εβραϊκή συνοικία.
Πήγαινε νωρίς. Στο μέσο του πρωινού αυτοί οι δρόμοι είναι το πιο φορτωμένο σημείο της παλιάς πόλης, με τα γκρουπ να μπαινοβγαίνουν στον ναό, και η αίσθηση του λαβύρινθου —που είναι το μόνο που αξίζει να έρθεις να αναζητήσεις— χάνεται εντελώς.
Συχνές ερωτήσεις
Γιατί λέγεται οδός Τριπερία;
Από αυτό που πουλιόταν σε αυτήν: τα έντερα και τα εντόσθια, τα σωθικά του ζώου. Στο παλιό Τολέδο κάθε επάγγελμα είχε τον δρόμο του, και τα ονόματα έμειναν κολλημένα σαν ετικέτα: εδώ οι εντοσθιοπώλες, σε άλλον οι σιδεράδες, πιο πέρα οι βυρσοδέψες. Σήμερα περπατάς τόσο ήσυχα, αλλά το όνομα σου λέει τι μύριζε αυτή η γωνία πριν από πεντακόσια χρόνια. Όλο το Τολέδο είναι έτσι: αν μάθεις να διαβάζεις τα ονόματα των δρόμων, η πόλη σού διηγείται μόνη της την παλιά της ζωή.
Υπήρξε ο Σίντε Αμέτε Μπενενχέλι;
Όχι, είναι επινόηση του Θερβάντες, ένα από τα πιο έξυπνα παιχνίδια του. Πρόσεξε όμως το αστείο που κρύβεται στο όνομα: στο ίδιο το μυθιστόρημα, ο Σάντσο τον λέει «Σίντε Αμέτε Μπερενχένα», επειδή το «Μπενενχέλι» του θυμίζει τη μελιτζάνα, berenjena στα ισπανικά. Και συμβαίνει οι Τολεδανοί να έχουν το πειραχτικό παρατσούκλι «μπερενχενέρος», επειδή αυτό το λαχανικό άρεσε πολύ εδώ. Δηλαδή ακόμη και το όνομα του ψεύτικου συγγραφέα κρύβει ένα αστείο με τοπική γεύση. Ο Θερβάντες ήξερε καλά αυτόν τον τόπο.
