Ο πύργος είναι μουδέχαρ, από τούβλο και τυφλά τοξάκια, υψωμένος από μουσουλμανικά χέρια για έναν χριστιανικό ναό. Όμως ο λόγος για τον οποίο υπάρχει ουρά στην πόρτα βρίσκεται μέσα, σε ένα μικρό παρεκκλήσι στο μισοσκόταδο: η «Ταφή του κόμη Οργκάθ», που ο Ελ Γκρέκο ζωγράφισε γύρω στο 1586. Δεν έχει βγει ποτέ από εδώ. Ζωγραφίστηκε για αυτόν τον τοίχο και για αυτό το φως, και εκεί βρίσκεται ακόμα τέσσερις αιώνες μετά.
Ένας πίνακας μοιρασμένος σε δύο κόσμους
Η σύνθεση είναι απόλυτα σαφής: κάτω, ο επίγειος κόσμος, με τους ευγενείς του Τολέδο να θάβουν έναν άνθρωπο ανάμεσα σε αστραφτερές πανοπλίες, λευκά πτυχωτά κολάρα και εξατομικευμένα πρόσωπα που είναι πορτρέτα αληθινών ανθρώπων της πόλης. Πάνω, ο ουρανός ανοίγει σε μια θύελλα από σύννεφα και επιμηκυμένες ψυχές.
Η τομή ανάμεσα στις δύο ζώνες δεν είναι μόνο θεματική: αλλάζει η τεχνική. Κάτω το σχέδιο είναι σταθερό, οι όγκοι καθαροί και το χρώμα πυκνό· πάνω οι μορφές τεντώνονται, θολώνουν και η ύλη γίνεται σχεδόν αέρινη. Ο Ελ Γκρέκο ζωγράφισε δύο πίνακες σε έναν για να φαίνεται το άλμα.
Πρόσεξε τη σειρά των ιπποτών. Ο ίδιος ο ζωγράφος αυτοπροσωπογραφήθηκε ανάμεσά τους, κοιτάζοντας προς τα έξω, προς αυτόν που παρατηρεί. Είναι ο μόνος από όλη την ομάδα που σπάει τη σκηνή και έρχεται σε επαφή με τον θεατή, ένα τέχνασμα που χρησιμοποίησε σε αρκετά έργα.
Μια παραγγελία που κατέληξε σε δίκη
Το έργο ανατέθηκε το 1586 για να τιμηθεί ένα παλιό κληροδότημα του δον Γκονθάλο Ρουίθ ντε Τολέδο προς την ενορία, και η εκτίμηση της αξίας του κατέληξε στα δικαστήρια. Ο Ελ Γκρέκο ζήτησε ένα ποσό πολύ μεγαλύτερο από αυτό που του προσφέρθηκε, ορίστηκαν πραγματογνώμονες και η διαμάχη τράβηξε σε μάκρος, κάτι αρκετά συνηθισμένο στην καριέρα του και που λέει πολλά για τον χαρακτήρα του.
Αυτή η δίκη, επιπλέον, άφησε έγγραφα που επέτρεψαν να χρονολογηθεί το έργο με ακρίβεια και να γίνει γνωστή η διαδικασία της παραγγελίας, κάτι σπάνιο στη ζωγραφική της εποχής. Αυτό που για τον ζωγράφο ήταν μια σύγκρουση είναι σήμερα μια ιστορική πηγή πρώτης γραμμής.
Η εκκλησία είναι ταπεινή και ο πίνακας καταλαμβάνει ένα πλαϊνό παρεκκλήσι διαμορφωμένο για την επίσκεψη, με ανεξάρτητη είσοδο. Ο ναός διατηρεί τον πύργο του μουδέχαρ του 14ου αιώνα, ένα από τα καλύτερα παραδείγματα του τολεδανού τούβλου, που αξίζει να τον κοιτάξεις από το πλατωματάκι πριν μπεις.
Μη χάσεις
Δεν έχει βγει ποτέ από εδώ
Ζωγραφίστηκε για αυτόν τον τοίχο και αυτό το φως το 1586, και δεν έχει μετακινηθεί. Το να τον δεις στην αρχική του θέση αλλάζει το έργο.
Δύο τεχνικές σε έναν καμβά
Κάτω σταθερό σχέδιο και πυκνό χρώμα· πάνω τεντωμένες μορφές και αέρινη ύλη. Το άλμα είναι ζωγραφισμένο επίτηδες.
Ο Ελ Γκρέκο αυτοπροσωπογραφήθηκε
Ανάμεσα στους ιππότες, κοιτάζοντας προς τα έξω. Είναι ο μόνος που σπάει τη σκηνή και αναζητά τον θεατή.
Κατέληξε στα δικαστήρια
Ο ζωγράφος προσέφυγε στη δικαιοσύνη για την εκτίμηση. Η δίκη άφησε έγγραφα που σήμερα επιτρέπουν να χρονολογηθεί το έργο με ακρίβεια.
Πώς ταιριάζει στην επίσκεψή σου στο Τολέδο
Βρίσκεται στην εβραϊκή συνοικία, πέντε λεπτά από τη Συναγωγή του Τράνσιτο και άλλα πέντε από τη μονή του Σαν Χουάν δε λος Ρέγιες. Είναι η πρώτη λογική στάση αυτής της διαδρομής αν έρχεσαι από τον καθεδρικό.
Λίγα μέτρα πιο πέρα βρίσκεται το Σπίτι-Μουσείο του Ελ Γκρέκο, που δεν είναι το σπίτι όπου έζησε ο ζωγράφος —αυτό είναι μια απόδοση του 20ού αιώνα— αλλά αναπαριστά ένα εσωτερικό της εποχής και φυλάει έργα του, ανάμεσά τους τη σειρά των Αποστόλων («Αποστολάδο»). Συμπληρώνει καλά την επίσκεψη αν σε ενδιαφέρει ο ζωγράφος.
Η επίσκεψη στον πίνακα είναι σύντομη, είκοσι λεπτά, και γίνεται με περιορισμένο αριθμό επισκεπτών, οπότε στην υψηλή περίοδο μπορεί να χρειαστεί αναμονή. Αξίζει να πας νωρίς ή αργά, όταν μπορείς να σταθείς μπροστά στον καμβά χωρίς κόσμο ανάμεσα.
Συχνές ερωτήσεις
Ποιος ήταν εκείνος ο άρχοντας του Οργκάθ που θάβουν;
Ένας Τολεδανός ευγενής με σάρκα και οστά: ο δον Γκονθάλο Ρουίθ ντε Τολέδο, που πέθανε το 1323 και ήταν τόσο γενναιόδωρος με αυτή την ενορία που η παράδοση τον αντάμειψε με ένα θαύμα. Λένε ότι, όταν τον κατέβαζαν στον τάφο, ο Άγιος Στέφανος και ο Άγιος Αυγουστίνος κατέβηκαν αυτοπροσώπως από τον ουρανό για να τον θάψουν με τα ίδια τους τα χέρια. Ο Ελ Γκρέκο ζωγράφισε ακριβώς εκείνη τη στιγμή, πάνω από δύο αιώνες αργότερα. Δηλαδή δεν είναι ένας οποιοσδήποτε άγιος: είναι ο γείτονας που πλήρωσε αυτές τις πέτρες.
Κι εκείνο το παιδί που ξεπροβάλλει δείχνοντας τη σκηνή;
Είναι ο γιος του ίδιου του Ελ Γκρέκο, ο Χόρχε Μανουέλ, που θα ήταν γύρω στα οκτώ όταν ο πατέρας του τον χώρεσε κρυφά στον πίνακα. Πρόσεξε το μαντίλι που του βγαίνει από την τσέπη: έχει γραμμένη τη χρονολογία 1578, τη χρονιά που γεννήθηκε το παιδί, σαν ένα μικρό ζωγραφισμένο πιστοποιητικό γέννησης. Με το χέρι μάς ανοίγει τη σκηνή, σαν να μας λέει «κοιτάξτε». Στους ζωγράφους της εποχής άρεσε πολύ να αφήνουν τον εαυτό τους εκεί, στα κρυφά, για τους μεταγενέστερους.
