Απέξω είναι ένας τοίχος από τούβλο τόσο διακριτικός που μπορείς να τον προσπεράσεις. Σπρώχνεις την πόρτα και εμφανίζεται μια τεράστια αίθουσα χωρίς κίονες, με μια σκαλιστή ξύλινη οροφή σαν ανεστραμμένος ουρανός και, κατά μήκος του πάνω μέρους των τοίχων, μια ατελείωτη ταινία από σκαλισμένο γύψο. Την έχτισε με εντολή του γύρω στο 1356 ο Σαμουήλ χα-Λεβί, θησαυροφύλακας του βασιλιά Πέτρου Α΄ της Καστίλης, ένας Εβραίος που έφτασε να διαχειρίζεται τα οικονομικά ενός ολόκληρου βασιλείου.
Τρεις πολιτισμοί σε έναν μόνο τοίχο
Πλησίασε τους τοίχους και κοίτα αργά. Υπάρχουν επιγραφές στα εβραϊκά με ολόκληρους ψαλμούς σκαλισμένους στον γύψο, και πλεγμένοι μαζί τους εμφανίζονται στίχοι στα αραβικά και διακοσμητικά μοτίβα που θα μπορούσαν να βρίσκονται στην Αλάμπρα: γεωμετρικά πλέγματα, φυτικά ανάγλυφα, πολύλοβα τόξα.
Η εξήγηση είναι κυριολεκτική: τα έφτιαξαν τεχνίτες μουδέχαρ, δηλαδή μουσουλμάνοι, που δούλευαν για έναν εβραϊκό ναό υπό έναν χριστιανό βασιλιά. Δεν είναι μεταφορά για το Τολέδο των τριών πολιτισμών, είναι το ακριβές σημείο όπου αυτό συνέβη και έμεινε χαραγμένο σε έναν τοίχο.
Η ξυλόγλυπτη οροφή από κέδρο, με γεωμετρικά πλέγματα και πολύχρωμη διακόσμηση, είναι από τις καλύτερες της εποχής της στη χερσόνησο. Και η αίθουσα δεν έχει κίονες: είναι ένας ενιαίος ανοιχτός χώρος πάνω από είκοσι μέτρα, κάτι ασυνήθιστο και αρκετά δύσκολο να λυθεί στατικά.
Ο θησαυροφύλακας, ο βασιλιάς και ό,τι ακολούθησε
Ο Σαμουήλ χα-Λεβί ήταν μία από τις πιο ισχυρές μορφές της Καστίλης της εποχής του, και αυτή η συναγωγή υψώθηκε τη στιγμή της μεγαλύτερης επιρροής της εβραϊκής κοινότητας του Τολέδο. Ο Πέτρος Α΄ κατέληξε να διατάξει τη σύλληψή του, τον βασάνισε και κράτησε την περιουσία του. Το κτίριο έμεινε όρθιο.
Μετά την απέλαση του 1492 πέρασε σε χριστιανικά χέρια και είχε διαδοχικές χρήσεις: εκκλησία, ερημοκλήσι, στρατώνας και αποθήκη. Το ότι επέζησε οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην τύχη, και εξηγεί γιατί στην Ισπανία έχουν μείνει τόσο λίγες μεσαιωνικές συναγωγές: αυτή και η Σάντα Μαρία λα Μπλάνκα, μερικούς δρόμους πιο πέρα στον δρόμο προς τη μονή του Σαν Χουάν δε λος Ρέγιες, είναι ανάμεσα στις ελάχιστες που σώζονται.
Σήμερα στεγάζει το Σεφαραδίτικο Μουσείο, που αναπαριστά τη ζωή των εβραϊκών κοινοτήτων της χερσονήσου ως την απέλαση και μετά, πια στη σεφαραδίτικη διασπορά. Ο πάνω εξώστης που διατρέχει τη μία πλευρά ήταν ο χώρος για τις γυναίκες, και από εκεί εκτιμάς καλύτερα την ξυλόγλυπτη οροφή.
Μη χάσεις
Εβραϊκά και αραβικά στον ίδιο τοίχο
Ψαλμοί σκαλισμένοι στον γύψο δίπλα σε στίχους στα αραβικά και διακόσμηση νασρίδικου ύφους. Μουσουλμάνοι τεχνίτες για έναν εβραϊκό ναό.
Μια αίθουσα χωρίς κίονες
Πάνω από είκοσι μέτρα ανοιχτού χώρου, δύσκολο να λυθεί στατικά και σπάνιο στη μεσαιωνική αρχιτεκτονική της χερσονήσου.
Η κέδρινη οροφή
Πολύχρωμα γεωμετρικά πλέγματα, από τις καλύτερες ξύλινες οροφές της εποχής της στην Ισπανία. Φαίνεται καλύτερα από τον πάνω εξώστη.
Μειωμένα εισιτήρια
Ανήκει στο κράτος: υπάρχει μειωμένη τιμή και ώρες δωρεάν εισόδου για πολίτες της ΕΕ που σχεδόν κανείς δεν ελέγχει.
Πώς ταιριάζει στην επίσκεψή σου στο Τολέδο
Βρίσκεται στην καρδιά της εβραϊκής συνοικίας, στο δυτικό μέρος της παλιάς πόλης, πέντε λεπτά από την εκκλησία του Σάντο Τομέ και άλλα πέντε από τη μονή του Σαν Χουάν δε λος Ρέγιες. Τα τρία δένουν σε μια φυσική διαδρομή για το μέσο του πρωινού.
Πολύ κοντά βρίσκεται το σημείο θέας που βλέπει προς τον Τάχο από αυτή την πλευρά, με τα θιγαρράλες απέναντι, και είναι η καλύτερη παύση της διαδρομής. Όλη αυτή η περιοχή είναι πιο ήσυχη και λιγότερο πολυσύχναστη από τον άξονα του καθεδρικού.
Υπολόγισε σαράντα λεπτά για την αίθουσα και το μουσείο. Ανήκει στο κράτος, οπότε έχει μειωμένο εισιτήριο και ώρες δωρεάν εισόδου για πολίτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κάτι που πολύ λίγοι ελέγχουν πριν αγοράσουν.
Συχνές ερωτήσεις
Γιατί λέγεται «του Τράνσιτο»;
Εξαιτίας ενός πίνακα, παραδόξως. Όταν έπαψε να είναι συναγωγή και πέρασε σε χριστιανικά χέρια, τοποθετήθηκε εδώ μια εικόνα της Κοίμησης της Παναγίας, του Τράνσιτο, δηλαδή της στιγμής του θανάτου της και της ανάληψής της στον ουρανό. Ο κόσμος άρχισε να τη λέει «του Τράνσιτο» εξαιτίας εκείνου του πίνακα, και το παρατσούκλι έφαγε το αρχικό όνομα. Έτσι αυτός ο εβραϊκός ναός φέρει σήμερα το όνομα μιας χριστιανικής ευλάβειας: πολύ Τολέδο, όλα ανακατεμένα ακόμη και στο πώς τον λέμε.
Είναι αλήθεια ότι έκρυβε έναν θησαυρό;
Έτσι λέει ο θρύλος, και αυτό του κόστισε τη ζωή. Υποτίθεται ότι είχε μια περιουσία κρυμμένη στα υπόγεια του τολεδανικού του παλατιού, και για να του αποσπάσουν πού βρισκόταν τον πήγαν στη Σεβίλλη και τον βασάνισαν· εκεί πέθανε, γύρω στο 1360, χωρίς να βγάλει λέξη. Το χρυσάφι δεν εμφανίστηκε ποτέ. Για αιώνες, οι Τολεδανοί συνέχισαν να σκάβουν τοίχους στην εβραϊκή συνοικία ονειρευόμενοι να το βρουν. Απ' όσο ξέρουμε, είναι ακόμη κρυμμένο εκεί.
