Van buiten is het een bakstenen muur, zo onopvallend dat je er zo voorbijloopt. Je duwt de deur open en er verschijnt een enorme zaal zonder zuilen, met een plafond van bewerkt hout als een omgekeerde hemel en, hoog langs de muren, een eindeloze band van gebeiteld stucwerk. Ze werd rond 1356 gebouwd in opdracht van Samuel ha-Leví, schatmeester van koning Peter I van Castilië, een Jood die uiteindelijk de financiën van een heel koninkrijk beheerde.
Drie culturen op één muur
Loop naar de muren en kijk rustig. Er staan inscripties in het Hebreeuws, met hele psalmen in het stucwerk gebeiteld, en daartussen verweven verschijnen verzen in het Arabisch en decoratieve motieven die in het Alhambra zouden kunnen staan: vlechtwerk, plantaardige ornamenten, veelpassige bogen.
De verklaring is letterlijk: ze werden gemaakt door mudéjarambachtslieden, dus moslims, die voor een Joodse tempel werkten onder een christelijke koning. Het is geen metafoor voor het Toledo van de drie culturen, het is de precieze plek waar dat gebeurde en in een muur werd gebeiteld.
Het cassetteplafond van cederhout, met vlechtwerk en polychrome decoratie, is een van de beste uit zijn tijd op het Iberisch Schiereiland. En de zaal heeft geen zuilen: het is één open ruimte van meer dan twintig meter, iets ongewoons en constructief vrij moeilijk op te lossen.
De schatmeester, de koning en wat daarna kwam
Samuel ha-Leví was een van de machtigste figuren in het Castilië van zijn tijd, en deze synagoge werd gebouwd op het moment dat de Joodse gemeenschap van Toledo de meeste invloed had. Peter I liet hem uiteindelijk arresteren, liet hem folteren en hield zijn fortuin voor zichzelf. Het gebouw bleef overeind.
Na de verdrijving van 1492 kwam het in christelijke handen en kreeg het achtereenvolgens verschillende functies: kerk, kapel, kazerne en opslagplaats. Dat het bewaard bleef, is grotendeels toeval, en het verklaart waarom er in Spanje zo weinig middeleeuwse synagogen over zijn: deze en Santa María la Blanca, een paar straten verderop op weg naar het klooster San Juan de los Reyes, horen bij de zeer weinige die bewaard zijn gebleven.
Nu is het Museo Sefardí erin gevestigd, dat het leven reconstrueert van de Joodse gemeenschappen op het Iberisch Schiereiland tot aan de verdrijving en daarna, in de Sefardische diaspora. De bovengalerij langs een van de zijkanten was de ruimte voor de vrouwen, en van daaruit zie je het cassetteplafond beter.
Niet te missen
Hebreeuws en Arabisch op dezelfde muur
Psalmen gebeiteld in stucwerk naast verzen in het Arabisch en decoratie in Nasridische stijl. Moslimambachtslieden voor een Joodse tempel.
Een zaal zonder zuilen
Meer dan twintig meter open ruimte, constructief moeilijk op te lossen en ongewoon in de middeleeuwse architectuur van het schiereiland.
Het plafond van cederhout
Polychroom vlechtwerk, een van de beste houten plafonds uit zijn tijd in Spanje. Het best te zien vanaf de bovengalerij.
Gereduceerde toegang
Het is van de staat: er is een gereduceerd tarief en er zijn gratis tijdvakken voor EU-burgers die bijna niemand controleert.
Hoe het in je bezoek aan Toledo past
Ze ligt in het hart van de Joodse wijk, in het westelijke deel van de oude binnenstad, op vijf minuten van de kerk van Santo Tomé en op nog eens vijf van het klooster San Juan de los Reyes. De drie rijgen zich aaneen tot een natuurlijke route voor een halve ochtend.
Vlakbij ligt het uitkijkpunt dat aan deze kant uitkijkt over de Taag, met aan de overkant de cigarrales, de oude buitenhuizen van Toledaanse families, en het is de beste pauze van de route. Dit hele gebied is rustiger en minder druk dan de as van de kathedraal.
Reken op veertig minuten voor de zaal en het museum. Het is van de staat, dus er is gereduceerde toegang en er zijn gratis tijdvakken voor burgers van de Europese Unie, iets wat heel weinig mensen controleren voordat ze een kaartje kopen.
Veelgestelde vragen
Waarom heet ze “del Tránsito”?
Vanwege een schilderij, merkwaardig genoeg. Toen ze ophield een synagoge te zijn en in christelijke handen kwam, werd hier een afbeelding van het Heengaan van Maria geplaatst, dat wil zeggen het moment van haar dood en opneming in de hemel. De mensen begonnen haar “die van het Tránsito” te noemen vanwege dat schilderij, en de bijnaam at de oorspronkelijke naam op. Zo draagt deze Joodse tempel nu de naam van een christelijke devotie: heel Toledo, alles door elkaar, zelfs in hoe we het noemen.
Is het waar dat hij een schat verborg?
Dat vertelt de legende, en het kostte hem het leven. Men veronderstelde dat hij een fortuin verborgen had in de kelders van zijn paleis in Toledo, en om hem te laten zeggen waar het was, brachten ze hem naar Sevilla en onderwierpen hem aan marteling; daar stierf hij, rond 1360, zonder iets los te laten. Het goud is nooit opgedoken. Eeuwenlang bleven de Toledanen muren openbreken in de Joodse wijk, dromend het te vinden. Voor zover bekend ligt het er nog steeds verborgen.
