Toledo · Wat te zien

Kerk van Santo Tomé

Iglesia de Santo Tomé

De toren is in mudéjarstijl, van baksteen met blinde boogjes, opgetrokken door moslimhanden voor een christelijke kerk. Maar de reden dat er een rij voor de deur staat, zit binnen, in een kleine, halfdonkere kapel: “De begrafenis van de graaf van Orgaz”, dat El Greco rond 1586 schilderde. Het is hier nooit weggeweest. Het werd geschilderd voor deze muur en voor dit licht, en daar hangt het vier eeuwen later nog altijd.

Een schilderij verdeeld over twee werelden

De compositie is volkomen helder: beneden de aardse wereld, met de edelen van Toledo die een man begraven tussen glanzende harnassen, witte plooikragen en individuele gezichten die portretten zijn van echte mensen uit de stad. Boven gaat de hemel open in een storm van wolken en uitgerekte zielen.

De snede tussen de twee zones is niet alleen thematisch: ook de techniek verandert. Beneden is de tekening vast, zijn de volumes stevig en is de kleur dicht; boven rekken de vormen zich uit, vervagen ze en wordt de verf bijna dampig. El Greco schilderde twee schilderijen in één, zodat je de sprong zou zien.

Kijk naar de rij ridders. De schilder heeft zichzelf tussen hen afgebeeld, met de blik naar buiten, naar wie staat te kijken. Hij is de enige van de hele groep die de scène doorbreekt en contact maakt met de toeschouwer, een middel dat hij in verschillende werken gebruikte.

Een opdracht die bij de rechter eindigde

Het werk werd in 1586 besteld ter herdenking van een oud legaat van don Gonzalo Ruiz de Toledo aan de parochie, en de taxatie eindigde bij de rechter. El Greco eiste een veel hoger bedrag dan hem was aangeboden, er werden deskundigen benoemd en het geding sleepte zich voort, iets wat in zijn loopbaan vrij gebruikelijk was en veel over zijn karakter zegt.

Dat geding liet bovendien documenten na waarmee het werk precies gedateerd kon worden en waaruit blijkt hoe de opdracht verliep, iets wat in de schilderkunst van die tijd zelden voorkomt. Wat voor de schilder een conflict was, is nu een historische bron van de eerste orde.

De kerk is bescheiden en het schilderij hangt in een zijkapel die voor bezoek is ingericht, met een eigen ingang. De kerk heeft nog haar mudéjartoren uit de 14e eeuw, een van de beste voorbeelden van Toledaans metselwerk in baksteen, en die is het waard om vanaf het pleintje te bekijken voordat je naar binnen gaat.

Niet te missen

Het is hier nooit weggeweest

In 1586 geschilderd voor deze muur en dit licht, en nooit verplaatst. Het zien op de oorspronkelijke plek verandert het werk.

Twee technieken op één doek

Beneden een vaste tekening en dichte kleur; boven uitgerekte vormen en dampige verf. De sprong is met opzet geschilderd.

El Greco schilderde zichzelf erin

Tussen de ridders, met de blik naar buiten. Hij is de enige die de scène doorbreekt en de toeschouwer zoekt.

Het eindigde bij de rechter

De schilder procedeerde over de taxatie. Het geding liet documenten na waarmee het werk nu precies te dateren is.

Hoe het in je bezoek aan Toledo past

De kerk ligt in de Joodse wijk, op vijf minuten van de Sinagoga del Tránsito en op nog eens vijf van het klooster San Juan de los Reyes. Het is de logische eerste stop van die route als je van de kathedraal komt.

Op een paar meter afstand ligt de Casa-Museo del Greco, die niet het huis is waar de schilder woonde – dat is een toeschrijving uit de 20e eeuw – maar die een interieur uit die tijd nabootst en werk van hem bewaart, waaronder het “Apostolado”. Het is een goede aanvulling op het bezoek als de schilder je interesseert.

Het bezoek aan het schilderij is kort, twintig minuten, en het aantal bezoekers is beperkt, dus in het hoogseizoen moet je soms wachten. Het loont om vroeg of aan het eind van de dag te gaan, als je voor het doek kunt staan zonder mensen die in de weg staan.

Veelgestelde vragen

Wie was die heer van Orgaz die ze begraven?

Een edelman uit Toledo van vlees en bloed: don Gonzalo Ruiz de Toledo, die in 1323 stierf en zo vrijgevig was voor deze parochie dat de traditie hem beloonde met een wonder. Men vertelt dat, toen ze hem in het graf lieten zakken, de heilige Stefanus en de heilige Augustinus persoonlijk uit de hemel neerdaalden om hem met eigen handen te begraven. El Greco schilderde precies dat moment, ruim twee eeuwen later. Het is dus geen willekeurige heilige: het is de buurman die deze stenen betaalde.

En dat jongetje dat naar het tafereel wijst?

Het is de zoon van El Greco zelf, Jorge Manuel, die ongeveer acht jaar oud zou zijn toen zijn vader hem in het schilderij smokkelde. Let op de zakdoek die uit zijn zak steekt: daarop staat het jaartal 1578, het jaar waarin het kind werd geboren, als een kleine geschilderde geboorteakte. Met zijn hand opent hij het tafereel voor ons, alsof hij zegt “kijk”. De schilders van toen vonden het heerlijk om zichzelf er heimelijk in te laten voor het nageslacht.

Ontdek Toledo en luister in je eigen tempo

Kerk van Santo Tomé maakt deel uit van onze tour Toledo van de drie culturen.

Viavoy-app

Andere plekken in Toledo

Moskee Cristo de la Luz

Klooster van San Juan de los Reyes

Museo de Santa Cruz

Plaza del Ayuntamiento

Synagoge El Tránsito

Alcázar van Toledo