Ze is klein, bijna een kubus van roodachtige baksteen midden in een tuintje, en ze is het oudste gebouw dat in Toledo nog overeind staat. Een inscriptie op haar muur geeft het jaartal, en dat is bijna ongelooflijk: het jaar 999. In haar elkaar kruisende hoefijzerbogen en haar baksteenpanelen in een diagonaal patroon zit al, in het klein, de hele vormentaal van wat later de grote Moorse architectuur zou worden.
Negen gewelven en geen twee gelijk
De plattegrond is een vierkant van amper acht meter per zijde, door vier zuilen in negen traveeën verdeeld, een klassiek schema voor kleine buurtmoskeeën. Het uitzonderlijke zit boven: elk van de negen traveeën wordt overdekt door een ander ribgewelf, zonder dat er ook maar één terugkomt.
Dat repertoire is geen decoratieve gril, het is bijna een catalogus. Ribgewelven waarvan de ribben elkaar in het midden niet kruisen, zijn een Moorse uitvinding die voor het eerst opduikt in de Mezquita van Córdoba, en hier, zo'n vijfendertig jaar later, ontvouwt ze zich in negen varianten op een minimale ruimte.
De zuilen die ze dragen zijn hergebruikt uit oudere Visigotische gebouwen, met kapitelen van verschillende herkomst. En bij het uitgraven van de tuin buiten kwam een Romeinse weg tevoorschijn, waarlangs een van de routes de stad binnenkwam toen deze plek nog Toletum heette. Drie historische lagen op twintig vierkante meter.
De moskee die een kapel werd
Toen Toledo in 1085 in christelijke handen overging, werd het gebouw een kapel en kreeg het aan de oostkant een apsis in mudéjarstijl, met hoefijzerbogen gemaakt door dezelfde ambachtslieden die in de Moorse traditie werkten. De naad tussen beide delen zie je van binnenuit perfect.
Het resultaat is een gebouw waar twee religies zonder omhaal een dak delen, en waar de christelijke toevoeging in dezelfde vormentaal werd gemaakt als het islamitische bouwwerk. Op weinig plekken zie je zo duidelijk dat mudéjar geen imitatie was, maar een voortzetting van het vak.
De legende achter de naam is die welke in Toledo altijd al wordt verteld: toen Alfons VI de stad binnentrok, knielde het paard van de koning precies hier en wilde niet verder. Men hakte in de muur en vond een beeld van Christus met een lamp die, zo zegt men, al drie eeuwen achter de muur brandde. Vandaar Cristo de la Luz, Christus van het Licht.
Niet te missen
Het jaar 999
De inscriptie op de muur geeft het jaartal. Het is het oudste gebouw dat in Toledo nog overeind staat, en vast gedateerd.
Negen verschillende gewelven
Geen enkel gewelf herhaalt zich. Een complete catalogus van Moorse ribgewelven op acht meter per zijde.
De toegevoegde christelijke apsis
Na 1085 toegevoegd in dezelfde Moorse vormentaal. De naad tussen beide delen zie je van binnenuit.
De Romeinse weg
Kwam tevoorschijn bij het uitgraven van de tuin. Onder de moskee loopt de weg waarlangs je het Romeinse Toletum binnenkwam.
Hoe het in je bezoek aan Toledo past
Ze ligt in het hoge, noordelijke deel van de oude binnenstad, bij de Puerta del Sol en de Puerta de Bisagra, dus op de weg de stad in als je van de parkeerplaats of van het station komt. Dat maakt haar de natuurlijke eerste of laatste stop van de dag.
Ze ligt wat buiten de as van de kathedraal, tien minuten bergop, en daarom slaan veel mensen haar over. Dat is een vergissing: per vierkante meter is ze waarschijnlijk het interessantste gebouw van Toledo.
Het bezoek is kort, twintig minuten met de tuin erbij, en heel goedkoop. Combineer het met de Puerta del Sol, op een minuut, en met de moskee van Las Tornerías, het andere Moorse overblijfsel in de stad en heel wat minder bezocht.
Veelgestelde vragen
Weten we wie opdracht gaf haar te bouwen in 999?
Ja, en het is bijzonder zoveel details te hebben van duizend jaar geleden: het opschrift zelf noemt de namen. Ze werd betaald door een welgestelde Toledaan, Ahmad ibn Hadidi, en gebouwd door een metselmeester genaamd Musa ibn Ali. Haar oorspronkelijke naam was ook niet de huidige: ze heette de moskee van Bab al-Mardum, naar een poort in de stadsmuur die ernaast lag. Die van “Cristo de la Luz” kwam eeuwen later, met de legende; het gebouw was toen al oud.
En die stenen weg bij de ingang?
Goed gezien: het is een echte Romeinse weg, die tevoorschijn kwam bij het uitgraven van de tuin. Daarlangs liep een van de wegen die de stad binnenkwamen toen Toledo Toletum heette en Rome regeerde. Dus zonder je te verplaatsen heb je het Romeinse Toledo onder je voeten en, daarbovenop gestapeld, nog duizend jaar stad. Vier tijdperken op een zakdoek aarde. Op weinig plekken zie je het zo duidelijk.
