Ένα τεράστιο κτίριο από αρχοντική πέτρα με πελώρια πύλη που δεν ταιριάζει με τα σπιτάκια γύρω του: είναι το παλιό Βασιλικό Εργοστάσιο Καπνού της Μαδρίτης, όπου για πάνω από δύο αιώνες χιλιάδες γυναίκες —οι περίφημες σιγκαρέρας, οι εργάτριες του καπνού— έστριβαν πούρα με το χέρι και οργανώθηκαν πριν από σχεδόν οποιαδήποτε άλλη εργατική ομάδα της Ισπανίας. Σήμερα ένα μέρος του είναι αυτοδιαχειριζόμενο κοινωνικό κέντρο και χώρος τέχνης, και μόλις περάσεις την πύλη το καταλαβαίνεις: οι τοίχοι είναι καλυμμένοι με τοιχογραφίες από το πάτωμα ως το ταβάνι, στρώση πάνω στη στρώση, σε μια έκρηξη γκράφιτι που ανανεώνεται ασταμάτητα.
Από τράπουλες και απόσταγμα στα πούρα
Το κτίριο υψώθηκε στα τέλη του 18ου αιώνα με εντολή του Καρόλου Γ΄, αλλά όχι ως εργοστάσιο καπνού: γεννήθηκε ως Βασιλικό Εργοστάσιο Αποσταγμάτων και Τραπουλόχαρτων. Εδώ αποσταζόταν λικέρ και φτιάχνονταν τράπουλες. Μόλις το 1809, με τον Ιωσήφ Βοναπάρτη στον θρόνο, μετατράπηκε σε εργοστάσιο καπνού, και ξεκίνησε ήδη με περίπου οκτακόσιες σιγκαρέρας. Από τα χαρτιά και το απόσταγμα στα πούρα, χωρίς να αλλάξει τοίχους.
Αυτό που ακολούθησε είναι μία από τις πιο σημαντικές εργατικές ιστορίες της Μαδρίτης. Οι σιγκαρέρας έφτασαν να είναι χιλιάδες, δουλεύοντας σε γιγάντιες αίθουσες με τους δικούς τους κανόνες, τον δικό τους παιδικό σταθμό και μια σιδερένια αλληλεγγύη. Ήταν από τις πρώτες οργανωμένες εργάτριες της Ισπανίας, γυναίκες με φωνή σε μια εποχή που δεν την έδινε σε καμία.
Όταν τον 19ο αιώνα άρχισαν να φτάνουν οι μηχανές στριψίματος που απειλούσαν τις θέσεις τους, δεν έμειναν σιωπηλές: έγιναν ηχηρές διαμαρτυρίες και επεισόδια όπου έπιασαν τις μηχανές στα χτυπήματα για να τις σταματήσουν. Περισσότεροι από ένας επιστάτης τις σέβονταν, για να μην πούμε ότι τις φοβόταν κάπως. Γι' αυτό οι σιγκαρέρας κατέληξαν να είναι σχεδόν θρύλος της εργατικής Μαδρίτης, και εμφανίζονται στη λογοτεχνία και στη ζαρθουέλα (την ισπανική οπερέτα) της εποχής.
Το κοινωνικό κέντρο και οι τοιχογραφίες
Το εργοστάσιο έκλεισε τον 20ό αιώνα και το κτίριο έμεινε υποχρησιμοποιημένο για χρόνια. Το 2010 ένα μέρος του παραχωρήθηκε σε ένα σχέδιο αυτοδιαχείρισης των κατοίκων της γειτονιάς, και από τότε λειτουργεί ως κοινωνικό κέντρο με εργαστήρια, λαχανόκηπους, κοινοτικές δραστηριότητες και, πάνω απ' όλα, αστική τέχνη. Περνάς την πύλη και βρίσκεις αυλές και αίθουσες με τοιχογραφίες από το πάτωμα ως το ταβάνι που ξαναβάφονται συνεχώς: δεν υπάρχουν δύο ίδιες επισκέψεις.
Μυρίζει μπογιά, υγρασία παλιού κτιρίου και καφέ από αυτοσχέδιο μπαρ. Το απίστευτο είναι η σύγκρουση: ένα βασιλικό εργοστάσιο του 18ου αιώνα που μετατράπηκε στον πιο ελεύθερο καμβά της γειτονιάς. Μπες, κάνε μια βόλτα στις αυλές, κοίτα τα εργαστήρια. Κανείς δεν θα σου ζητήσει τίποτα. Εδώ η τέχνη ανήκει σε όποιον περνά.
Ένα άλλο μέρος του κτιρίου στεγάζει εκθεσιακούς χώρους με δημόσια διαχείριση που προγραμματίζουν φωτογραφία και σύγχρονη τέχνη με δωρεάν είσοδο. Συνυπάρχουν, επομένως, δύο πολύ διαφορετικά μοντέλα κάτω από την ίδια στέγη, και αυτή η συνύπαρξη είναι μέρος αυτού που κάνει το μέρος ενδιαφέρον.
Μια πρακτική προειδοποίηση: επειδή είναι αυτοδιαχειριζόμενος χώρος, τα ωράρια ποικίλλουν και κάποιες ζώνες μπορεί να είναι κλειστές ανάλογα με τη δραστηριότητα. Δεν είναι μουσείο: είναι ένα ζωντανό κτίριο με τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα που αυτό συνεπάγεται.
Μη χάσεις
Οι αυλές με τις τοιχογραφίες
Γκράφιτι από το πάτωμα ως το ταβάνι, που ξαναβάφεται συνεχώς: δεν υπάρχουν δύο ίδιες επισκέψεις.
Η μνήμη των σιγκαρέρας
Χιλιάδες εργάτριες οργανωμένες πριν από σχεδόν οποιαδήποτε άλλη εργατική ομάδα της Ισπανίας.
Η πύλη του 18ου αιώνα
Η πρόσοψη ενός βασιλικού εργοστασίου που ξεκίνησε φτιάχνοντας απόσταγμα και τράπουλες, όχι καπνό.
Οι αίθουσες εκθέσεων
Φωτογραφία και σύγχρονη τέχνη με δημόσια διαχείριση και δωρεάν είσοδο, κάτω από την ίδια στέγη.
Πώς ταιριάζει στη βόλτα σου στο Λαβαπιές
Η Λα Ταμπακαλέρα βρίσκεται στην οδό Εμπαχαδόρες, την αρτηρία που κατεβαίνει ίσια προς τα νότια και που είναι από μόνη της μια υπαίθρια γκαλερί αστικής τέχνης. Ανεβαίνοντας φτάνεις σε πέντε λεπτά στην Αγορά του Σαν Φερνάντο και στην Πλάθα δε Λαβαπιές· κατεβαίνοντας, στη Λα Κάσα Ενθενδίδα και στη ρόντα, τον περιφερειακό δρόμο. Και προς τα δυτικά, δέκα λεπτά μακριά, είναι η Ριμπέρα δε Κουρτιδόρες: τις Κυριακές το πρωί, το Ράστρο, το υπαίθριο παζάρι, φτάνει σχεδόν ως την πόρτα.
Ο ιδανικός συνδυασμός της Κυριακής είναι ακριβώς αυτός: Ράστρο νωρίς το πρωί, Λα Ταμπακαλέρα στο μέσο του πρωινού για να χαλαρώσεις τον ρυθμό ανάμεσα σε τοιχογραφίες, και μετά βερμούτ στη Λα Λατίνα ή στην οδό Αργκουμόσα. Είναι ένα από τα καλύτερα δωρεάν σχέδια της Μαδρίτης.
Αν θέλεις να καταλάβεις τη γειτονιά που περιβάλλει το κτίριο —γιατί εδώ συνυπάρχουν κάτοικοι από πάνω από ογδόντα εθνικότητες, τι ήταν οι κοράλας, από πού βγαίνει το όνομα Λαβαπιές—, η διαδρομή «Lavapiés: η πολυπολιτισμική Μαδρίτη» του Viavoy περνά από εδώ με μια ντόπια ξεναγό που σου τα αφηγείται ενώ περπατάς, με τον δικό σου ρυθμό και χωρίς σύνδεση.
Συχνές ερωτήσεις
Ήταν πάντα εργοστάσιο καπνού;
Όχι, και εκεί βρίσκεται το περίεργο. Χτίστηκε στα τέλη του 18ου αιώνα, με διαταγή του Καρόλου Γ΄, ως Βασιλικό Εργοστάσιο Αποσταγμάτων και Τραπουλόχαρτων· δηλαδή εδώ αποστάζονταν ποτά και φτιάχνονταν τράπουλες. Μόνο το 1809, όταν στον θρόνο ήταν ο Ιωσήφ Βοναπάρτης, ο αδελφός του Ναπολέοντα, μετατράπηκε σε εργοστάσιο καπνού… και ξεκίνησε ήδη με περίπου οκτακόσιες σιγκαρέρας, εργάτριες που τύλιγαν πούρα. Από τα χαρτιά και το απόσταγμα στα πούρα, χωρίς να αλλάξουν τοίχους.
Είναι αλήθεια ότι οι σιγκαρέρας επαναστατούσαν;
Και πολύ μάλιστα. Όταν τον 19ο αιώνα άρχισαν να φτάνουν οι μηχανές τυλίγματος που απειλούσαν τις θέσεις τους, δεν έμειναν σιωπηλές: έγιναν πολύκροτες διαμαρτυρίες και ακόμη και επεισόδια όπου τις χτύπησαν για να τις σταματήσουν. Περισσότεροι από ένας επιστάτες τις σέβονταν, για να μην πούμε ότι τις φοβόταν λίγο. Γι' αυτό οι σιγκαρέρας κατέληξαν να γίνουν σχεδόν θρύλος της εργατικής Μαδρίτης.
