Στη μέση της Πλάθα δελ Δος δε Μάγιο, στην καρδιά της Μαλασάνια, υπάρχει μια αψίδα από τούβλο που οι περισσότεροι την περνούν για διακόσμηση. Δεν είναι: είναι το μόνο απομεινάρι του Στρατώνα του Μοντελεόν, του οπλοστασίου του πυροβολικού όπου στις 2 Μαΐου 1808 άρχισε ο Πόλεμος της Ανεξαρτησίας. Εδώ, δύο λοχαγοί παράκουσαν τη διαταγή να μην αντισταθούν, άνοιξαν τις πόρτες και μοίρασαν κανόνια σε κατοίκους, γυναίκες και αγόρια που αντιμετώπισαν με ό,τι είχαν τον πιο ισχυρό στρατό της Ευρώπης.
Τι έγινε στις 2 Μαΐου 1808
Εκείνο το οικόπεδο ήταν ο κήπος του Παλατιού του Μοντελεόν, το εξοχικό κτήμα ενός αριστοκρατικού οίκου, σχεδόν στα περίχωρα της Μαδρίτης της εποχής. Ο στρατός εκμεταλλεύτηκε τον χώρο για να εγκαταστήσει εκεί το οπλοστάσιο του πυροβολικού του, μακριά από το κέντρο για προφανείς λόγους: την πυρίτιδα. Αυτή η σύμπτωση μετέτρεψε έναν αρχοντικό κήπο σε σκηνικό μιας μάχης.
Στις 2 Μαΐου 1808, με τα ναπολεόντεια στρατεύματα να κατέχουν την πόλη και τον λαό ξεσηκωμένο στην Πουέρτα δελ Σολ, οι λοχαγοί Λουίς Νταοΐθ και Πέδρο Βελάρδε πήραν την απόφαση που τους κόστισε τη ζωή: να παρακούσουν τη διαταγή να μείνουν κλεισμένοι στους στρατώνες. Άνοιξαν τις πόρτες του Μοντελεόν, έβγαλαν τα κανόνια και τα μοίρασαν σε αμάχους που δεν είχαν ρίξει ποτέ στη ζωή τους με όπλο.
Άντεξαν ώρες. Ο Νταοΐθ έπεσε επί τόπου, γαζωμένος από σφαίρες· ο Βελάρδε, από μια σφαίρα στο στήθος. Υπήρξε και ένα τρίτο όνομα που η ιστορία σχεδόν ξεχνά: ο υπολοχαγός Χαθίντο Ρουίθ, που βαριά τραυματισμένος συνέχισε να δίνει διαταγές ως το τέλος, επέζησε εκείνης της μέρας αλλά όχι των τραυμάτων του και πέθανε αργότερα μακριά από τη Μαδρίτη, χωρίς αναγνώριση. Ο Νταοΐθ και ο Βελάρδε πήραν τα αγάλματα και τους δρόμους· ο Χαθίντο Ρουίθ χρειάστηκε να περιμένει ως το 1891 για να αποκτήσει το άγαλμά του, στην Πλάθα δελ Ρέι.
Έχασαν τη μάχη, αλλά άναψαν έναν πόλεμο που άλλαξε την Ισπανία. Ανάμεσα στους νεκρούς εκείνης της μέρας ήταν η Μανουέλα Μαλασάνια, μια δεκαεπτάχρονη κεντήστρα που θα έδινε τελικά το όνομά της σε ολόκληρη τη γειτονιά.
Τι μένει σήμερα
Όταν γκρέμισαν τον στρατώνα, κάποιος είχε τη σύνεση να διατηρήσει την αψίδα της εισόδου ως μνήμη. Είναι το μόνο που στέκει ακόμη όρθιο και σήμερα δεσπόζει στην πλατεία: μια ταπεινή πύλη από τούβλο, μπροστά στην οποία υψώνονται τα χάλκινα αγάλματα του Νταοΐθ και του Βελάρδε, σκαλισμένα για πάντα πάνω στη δράση, με το σπαθί ψηλά.
Η αντίθεση είναι το καλύτερο κομμάτι. Γύρω από το μνημείο υπάρχει μια αμμοδόχος με παιδιά που παίζουν, γεμάτα τραπεζάκια, άνθρωποι που παίζουν κιθάρα και σκυλιά που τρέχουν πέρα δώθε. Η Μαδρίτη είναι ακριβώς αυτό: τραγωδία και καθημερινή ζωή στο ίδιο τετραγωνικό μέτρο. Κανείς δεν κοιτάζει την αψίδα με επισημότητα, και μάλλον αυτός είναι ο καλύτερος τρόπος να την τιμήσεις.
Αν θέλεις να δεις πώς ζωγραφίστηκαν όλα αυτά, πρέπει να πας στο Μουσείο του Πράδο. Χρόνια αργότερα, ο Γκόγια απαθανάτισε τις δύο μέρες σε δύο καμβάδες που είναι από τα σπουδαιότερα της ισπανικής ζωγραφικής: «Η επέλαση των μαμελούκων», που απεικονίζει την εξέγερση στην Πουέρτα δελ Σολ, και «Οι εκτελέσεις της 3ης Μαΐου», με εκείνον τον άντρα με το λευκό πουκάμισο και τα χέρια ανοιχτά απέναντι στις ξιφολόγχες. Ο Γκόγια δεν ζωγράφισε τη νίκη κανενός: ζωγράφισε τον φόβο και την οργή των απλών ανθρώπων.
Μη χάσεις
Η αψίδα από τούβλο
Το μόνο που μένει από τον στρατώνα του πυροβολικού. Βρίσκεται στο κέντρο της πλατείας και σχεδόν κανείς δεν ξέρει τι είναι.
Ο Νταοΐθ και ο Βελάρδε σε χαλκό
Οι δύο λοχαγοί που παράκουσαν, σκαλισμένοι για πάντα πάνω στη δράση.
Ο τρίτος ήρωας
Ο υπολοχαγός Χαθίντο Ρουίθ, που έμεινε στη διοίκηση βαριά τραυματισμένος και χρειάστηκε να περιμένει ως το 1891 για να αποκτήσει το άγαλμά του.
Οι Γκόγια του Πράδο
«Η επέλαση των μαμελούκων» και «Οι εκτελέσεις της 3ης Μαΐου» αφηγούνται όσα άρχισαν σε αυτόν τον τοίχο.
Πώς ταιριάζει στη βόλτα σου στη Μαλασάνια
Η αψίδα βρίσκεται στο ακριβές κέντρο της Πλάθα δελ Δος δε Μάγιο, που είναι η καρδιά της Μαλασάνια και το φυσικό σημείο εκκίνησης για κάθε βόλτα στη γειτονιά. Από εδώ ξεκινούν η οδός Πάλμα, η οδός Εσπίριτου Σάντο με τις τοιχογραφίες της και η οδός Μανουέλα Μαλασάνια, και σε δέκα λεπτά φτάνεις στην οδό Φουενκαράλ και στο σύνορο με την Τσουέκα.
Στις 2 Μαΐου, αργία στην Κοινότητα της Μαδρίτης, η πλατεία γεμίζει εκδηλώσεις μνήμης, μουσική και ατμόσφαιρα γειτονιάς: είναι η καλύτερη μέρα του χρόνου για να τη δεις, αν και επίσης η πιο πολυσύχναστη. Τον υπόλοιπο καιρό, η καλύτερη στιγμή είναι η Κυριακή το μεσημέρι, ώρα για βερμούτ.
Η διαδρομή «Μαλασάνια και La Movida» του Viavoy ξεκινά ακριβώς εδώ και αφηγείται τις δύο εξεγέρσεις της γειτονιάς —εκείνη του 1808 και εκείνη της δεκαετίας του ογδόντα— όσο περπατάς, με μια ντόπια ξεναγό στο αυτί σου. Την έχεις κατεβασμένη στο κινητό και την ξεκινάς όποτε θέλεις.
Συχνές ερωτήσεις
Πολέμησαν μόνο αυτοί οι δύο λοχαγοί;
Υπήρξε και ένα τρίτο όνομα που η ιστορία σχεδόν ξεχνά: ο υπολοχαγός Χαθίντο Ρουίθ. Βαριά τραυματισμένος, συνέχισε να δίνει διαταγές ως το τέλος εκείνη τη μέρα, και επέζησε της μάχης... αλλά όχι των τραυμάτων του: πέθανε αργότερα, μακριά από τη Μαδρίτη, χωρίς να δει την ανδρεία του να αναγνωρίζεται. Ο Δαοΐθ και ο Βελάρδε πήραν τα αγάλματα και τους δρόμους· ο Χαθίντο Ρουίθ χρειάστηκε να περιμένει ως το 1891 για να αποκτήσει το άγαλμά του, στην Πλάθα δελ Ρέι. Μου αρέσει να τον θυμάμαι, γιατί σε κάθε μεγάλο ηρωικό κατόρθωμα υπάρχει πάντα ένας ήρωας που σχεδόν κανείς δεν αναφέρει.
Ζωγράφισε κανείς όλα εκείνα;
Ο Γκόγια, και με ποιον τρόπο. Χρόνια αργότερα απαθανάτισε εκείνες τις δύο μέρες σε δύο καμβάδες που σήμερα είναι από τα σπουδαιότερα έργα του Πράδο: την επέλαση των μαμελούκων στην Πουέρτα δελ Σολ, και τις εκτελέσεις της επόμενης αυγής, με εκείνον τον άντρα με το άσπρο πουκάμισο και τα χέρια ανοιχτά μπροστά στις ξιφολόγχες. Δεν ζωγράφισε τη νίκη κανενός: ζωγράφισε τον φόβο και την οργή των απλών ανθρώπων. Όταν τους δεις στο Πράδο, θυμήσου ότι όλα ξεκίνησαν εδώ, σε αυτόν τον τοίχο.
