Een neoclassicistische boog met drie doorgangen, los op een rotonde, met natuurstenen blokken vol inslagen die niemand heeft willen herstellen. Het is de laatste poort die van de ommuring van Zaragoza over is en het meest sprekende monument van de belegeringen van 1808 en 1809, toen de stad tweemaal door de troepen van Napoleon werd belegerd, standhield en vrijwel verwoest achterbleef.
Twee belegeringen en een verwoeste stad
Zaragoza was geen vesting: het had een oude ommuring, zonder moderne bastions, en een klein garnizoen. Toen het Franse leger in 1808 arriveerde, verwachtte het de stad in een paar dagen in te nemen. Het verzet werd al doende georganiseerd, met de burgerbevolking die huis voor huis vocht, en de eerste belegering werd na twee maanden opgeheven.
De tweede, tussen december 1808 en februari 1809, was veel erger. De Fransen veranderden van tactiek en rukten op door blok na blok met mijnen op te blazen, terwijl binnen een tyfusepidemie om zich heen greep. Toen de stad capituleerde, waren er tienduizenden mensen omgekomen, de meesten burgers en door ziekte.
Deze poort was een van de zwaarst bevochten punten, en de inslagen van kogels en granaatscherven die je in de steen ziet, stammen uit die tijd. Er werd besloten ze onhersteld te bewaren, en die beslissing maakt van het monument een document en geen herdenking.
Een neoclassicistische boog die een litteken werd
De poort was een paar decennia voor de belegeringen gebouwd, eind 18e eeuw, in het toen overheersende neoclassicisme: drie doorgangen met rondbogen, pilasters, hoofdgestel en attiek, alles in steen en met een bewuste soberheid.
Die ordelijke, rationele vormentaal staat in schril contrast met wat er daarna mee gebeurde, en dat contrast maakt het monument zo sterk: een verlichte triomfboog die een inslagvlak werd. Loop erheen en ga met je hand over de natuurstenen blokken aan de kant die naar het open veld kijkt.
Van de verschillende poorten die de ommuring had, is dit de enige die de sloop van de 19e eeuw overleefde, toen de muren werden gezien als een obstakel voor de groei van de stad. Nu staat hij los op een rotonde met verkeer eromheen, wat flink afdoet aan zijn effect.
Niet te missen
De inslagen zijn niet hersteld
De sporen van kogels en granaatscherven uit 1809 zitten nog in de natuurstenen blokken. Er werd besloten ze onhersteld te bewaren.
De stad was geen vesting
Een oude ommuring, zonder moderne bastions, en een klein garnizoen. De Fransen verwachtten haar in een paar dagen in te nemen.
De tweede belegering was erger
De Fransen rukten op door blok na blok met mijnen op te blazen, terwijl binnen de tyfus om zich heen greep.
Het is de laatste die over is
Van de verschillende poorten van de ommuring overleefde alleen deze de sloop van de 19e eeuw.
Hoe het in je bezoek aan Zaragoza past
Hij staat aan de paseo María Agustín, op vijftien minuten lopen van het centrum, op de natuurlijke route naar de Aljafería. Hij laat zich goed combineren met dat bezoek, op de heen- of de terugweg.
Aan het andere uiteinde van de oude binnenstad herdenkt de Plaza de los Sitios dezelfde episode met een monument van het begin van de 20e eeuw, en ook de basiliek van Santa Engracia werd in die maanden verwoest. De drie plekken vertellen hetzelfde verhaal.
Het is een stop van vijf minuten, in de open lucht en gratis. Het belang is niet architectonisch maar documentair: het is de enige plek in de stad waar je letterlijk kunt aanraken wat er in 1809 gebeurde.
Veelgestelde vragen
Wie leidde dat zo felle verzet?
De ziel van de verdediging was een jonge generaal, José de Palafox, kapitein-generaal van Aragón, die telkens weigerde de stad over te geven. Men zegt dat hij, toen de Fransen capitulatie eisten, antwoordde met twee woorden die de geschiedenis zijn ingegaan: “oorlog met het mes”. En het was geen bluf: er werd stap voor stap gevochten, met vrouwen en monniken die een handje hielpen. Die brute koppigheid maakte Zaragoza in heel Europa tot een legende.
En wat kostte dat allemaal?
Een hoge prijs, van die waar je je weinig bij kunt voorstellen. Alleen bij de tweede belegering zouden er binnen de stad meer dan vijftigduizend mensen zijn gestorven, en de meesten vielen niet door de kogels, maar door de honger en de tyfus die zich verspreidde onder zoveel opeengepakte mensen. Toen de Fransen eindelijk binnenkwamen, in februari 1809, troffen ze een stad aan die half in puin lag en bezaaid was met doden.
