Vier torens op de hoeken en elf koepels bedekt met geglazuurde dakpannen in blauw, wit, groen en geel, uitgestrekt langs de Ebro als een onmogelijk decor. Het is een van de grootste barokke kerken van Spanje en het grote Mariaheiligdom van het land, en binnen schuilt een feit dat bijna iedereen verrast: twee van de koepels zijn door Goya beschilderd.
Een gebouw waaraan drie eeuwen werd gebouwd
Aan de huidige kerk werd in 1681 begonnen en de torens werden pas in de 20e eeuw voltooid, wat verklaart waarom het geheel leest als een opeenstapeling. De plattegrond telt drie beuken met elf koepels en een centrale vieringtoren, boven een enorme rechthoek die een hele zijde van het plein beslaat.
Het sleutelstuk binnen is de Santa Capilla, een tempeltje van marmer en brons dat Ventura Rodríguez in de 18e eeuw ontwierp om de zuil te herbergen. Het is architectuur binnen de architectuur: een klein, compleet gebouw midden in het schip, met een eigen koepel en een eigen decoratie.
De koepels zijn door verschillende kunstenaars in fresco beschilderd, en twee ervan zijn van Goya: “Regina Martyrum” en een eerdere, die boven de coreto. Hij schilderde ze als jonge Aragonees, en die opdracht was een van de eerste belangrijke werken van zijn loopbaan. Om ze te zien moet je omhoogkijken en zoeken, want ze zijn niet duidelijk aangegeven.
De bommen en de mantel
In de kerk hangen aan een pijler naast de Santa Capilla twee vliegtuigbommen uit de Spaanse Burgeroorlog. Ze vielen in 1936 op de basiliek en ontploften niet. De stad bewaarde ze en stelde ze tentoon, en daar hangen ze nu, verroest en met hun bordje, in een van de vreemdste gebaren die je in een Spaanse kerk kunt zien.
De zuil, de pilar die de kerk haar naam geeft, is bedekt met een geborduurde mantel die elke dag wordt verwisseld. Er is een uitzondering die heel weinig mensen kennen en die het noteren waard is: op de 2e, de 12e en de 20e van elke maand wordt de zuil zonder mantel getoond, en kun je haar omhulsel van bewerkt zilver zien.
Achter de Santa Capilla zit bovendien een kleine opening in het marmer waardoor de gelovigen de voet van de zuil kussen, in een rij die snel opschiet. Het is een ritueel dat al eeuwen dagelijks wordt herhaald en dat de steen zichtbaar heeft uitgesleten.
Niet te missen
Twee koepels zijn van Goya
“Regina Martyrum” en die boven de coreto. Een van de eerste belangrijke opdrachten van zijn loopbaan, en ze zijn niet aangegeven.
Twee bommen die niet ontploften
Ze vielen in 1936 op de kerk. De stad bewaarde ze, en nu hangen ze binnen, verroest en met hun bordje.
De 2e, de 12e en de 20e
De enige dagen waarop de zuil wordt getoond zonder de geborduurde mantel die haar de rest van het jaar bedekt.
De Santa Capilla van Ventura Rodríguez
Een compleet tempeltje van marmer en brons midden in het schip: architectuur binnen de architectuur.
Hoe het in je bezoek aan Zaragoza past
De basiliek domineert de Plaza del Pilar, een van de grootste pleinen van Europa, samen met de Lonja, het stadhuis en, aan het andere uiteinde, La Seo. Het hele geheel bekijk je zonder het plein te verlaten.
De toegang tot de kerk is vrij. Apart betaal je voor het museum en vooral voor de lift naar een van de torens, die het beste uitzicht van bovenaf geeft op het plein, de Ebro en de Puente de Piedra.
Reken op veertig minuten binnen en vijftien meer met de toren. En valt je reis samen met de Fiestas del Pilar, in oktober, dan wordt het plein iets heel anders: de Ofrenda de Flores op de 12e bouwt voor de basiliek een mantel van bloemen van meerdere verdiepingen hoog.
Veelgestelde vragen
Klopt het verhaal van de bommen die niet ontploften?
Helemaal waar, en je kunt ze nog steeds binnen zien hangen. Het was op 3 augustus 1936, midden in de Burgeroorlog: een vliegtuig liet verschillende bommen vallen op de basiliek vol mensen en geen enkele ontplofte. Voor veel gelovigen was het een wonder van de Maagd, en zo wordt het verteld. Anderen zeggen dat de arbeiders die ze maakten, tegen de oorlog, ze saboteerden door ze met zand te vullen. Het is nooit met zekerheid bekend geworden. Hoe dan ook, daar hangen ze nog, de twee, stom, als de schrik die nooit echt kwam.
Kun je de zuil zien zonder de mantel?
Ja, maar slechts drie dagen per maand: de 2e, de 12e en de 20e. De rest van de tijd draagt het beeld een mantel die bijna dagelijks wordt verwisseld, en er zijn er honderden, geborduurd en geschonken in de loop der eeuwen. Maar die drie dagen laat men haar onbedekt en zie je het bewerkte zilveren omhulsel van de zuil. En er is een detail dat mij ontroert: aan de achterkant van de Santa Capilla zit een ovaal van de pilaar dat mensen al eeuwen kussen, en van zoveel lippen is de steen uitgesleten en gepolijst. Miljoenen kussen doen dat.
Klopt het dat Goya hier boos werd tijdens het schilderen?
En hoe. Toen hij al een schilder met naam was, kreeg hij de opdracht voor het grote gewelf van de Regina Martyrum, en daar sloeg de vonk over. Het kapittel vond zijn schetsen weinig fatsoenlijk, en zette er bovendien zijn eigen zwager als toezicht op, de schilder Francisco Bayeu. Goya, zo trots als alleen hij kon zijn, voelde zich behandeld als een leerling en stond op het punt ervandoor te gaan en het werk half af te laten. Hij maakte het met tegenzin af en vertrok gekwetst uit Zaragoza. Een genie en een karakter, al heel vroeg.
