Wat je vanaf de straat ziet, is een plateresk portaal van albast, bewerkt als een retabel, en het is het enige wat overleefde: het klooster waar het bij hoorde, vloog tijdens de belegeringen van 1808 de lucht in. Maar het belangrijkste zit eronder. In de crypte staan vroegchristelijke sarcofagen uit de 4e eeuw, tot de oudste stukken van het Spaanse christendom die je in Spanje kunt zien.
Een portaal dat een explosie overleefde
Het hiëronymietenklooster van Santa Engracia werd eind 15e eeuw gebouwd in opdracht van de Katholieke Koningen, en het portaal, van albast uit de regio zelf, is een van de meesterwerken van de platereske stijl: een rechthoekig vlak met figuren, nissen, medaillons en een buitengewone dichtheid aan ornament.
In 1808, tijdens de eerste belegering, bliezen de Franse troepen het complex bij hun aftocht op. Het klooster verdween bijna helemaal en alleen het portaal bleef overeind; het werd bewaard en later opgenomen in de huidige kerk, die in de loop van de 19e en het begin van de 20e eeuw werd herbouwd.
Albast is een zacht, doorschijnend en zeer goed bewerkbaar materiaal, dat in het Ebrodal volop voorkomt, en die beschikbaarheid verklaart waarom het hier werd gebruikt voor monumentale beeldhouwkunst waar men in andere regio's steen of marmer zou hebben genomen. Het verklaart ook waarom het zo makkelijk verweert.
De sarcofagen uit de 4e eeuw
In de crypte, onder de kerk, staan twee vroegchristelijke marmeren sarcofagen uit de 4e eeuw, met reliëfs van Bijbelse taferelen in registers boven elkaar. Het zijn geïmporteerde stukken, waarschijnlijk gemaakt in Romeinse werkplaatsen, en ze behoren tot de oudste van het christendom op het schiereiland.
Hun beeldtaal is die van de vroegste christelijke kunst, nog met ontleningen aan de heidense traditie: herders, biddende figuren, taferelen uit het Oude en het Nieuwe Testament, en een jonge, baardeloze Christus, ver van het beeld dat later de overhand zou krijgen.
De plek wordt sindsdien vereerd omdat ze verbonden is met Santa Engracia en de zogeheten Ontelbare Martelaren, christenen die in Zaragoza werden terechtgesteld tijdens de vervolgingen van het begin van de 4e eeuw. De crypte is dus een van de oudste plekken van de stad waar zonder onderbreking eredienst wordt gehouden.
Niet te missen
Het enige wat overeind bleef
De Franse troepen bliezen het klooster in 1808 op. Alleen het portaal overleefde, en het werd opgenomen in de huidige kerk.
Sarcofagen uit de 4e eeuw
Twee vroegchristelijke marmeren stukken, waarschijnlijk uit Romeinse werkplaatsen, tot de oudste van het Spaanse christendom.
Een jonge, baardeloze Christus
De beeldtaal in de crypte is die van de vroegste christelijke kunst, met heidense ontleningen en ver van het latere beeld.
Albast uit het Ebrodal
Zacht, doorschijnend en hier volop aanwezig: het maakte een detail mogelijk dat steen nooit zou hebben toegelaten.
Hoe het in je bezoek aan Zaragoza past
De basiliek staat in de Ensanche, de planmatige stadsuitbreiding, bij de Plaza de Aragón, op tien minuten van de oude binnenstad en op vijf van de Plaza de los Sitios. Ze ligt op de route tussen het centrum en het Parque Grande of het Paraninfo.
De toegang tot de kerk is vrij, en de crypte heeft beperktere openingstijden, die afhangen van de eredienst en van de beschikbaarheid, dus het is verstandig om het van tevoren te vragen of na te gaan: zij is wat het bezoek echt de moeite waard maakt, en het gebeurt makkelijk dat je er aankomt en ze dicht is.
Reken op twintig minuten. En blijf vóór je naar binnen gaat even staan op de stoep aan de overkant om naar het portaal te kijken: alleen zo lees je het in zijn geheel, en besef je dat dat ene vlak alles is wat er over is van een compleet klooster.
Veelgestelde vragen
Wie was Santa Engracia?
Men zegt dat ze een jonge edelvrouw was die van buiten kwam, uit Portugese streken, onderweg naar het noorden om te trouwen, en hier halt hield. Toen ze zag hoe de christenen werden vervolgd, trad ze de gouverneur Daciano tegemoet en dat betaalde ze peperduur: ze werd zonder genade gemarteld. De overlevering zegt dat ze nog een tijd in leven bleef met open wonden, en daarom wordt ze met een bijzondere toewijding vereerd. Een meisje dat liever stierf dan zweeg.
En wie zijn de “Santas Masas”?
Die zo vreemde naam heeft een overweldigende verklaring: men zegt dat er zoveel christenen tegelijk werden terechtgesteld en verbrand dat hun as tot één enkele massa vermengd raakte, onmogelijk te scheiden en te tellen. Daarom worden ze ook de Ontelbare Martelaren genoemd: nooit is bekend geworden hoeveel het er waren. Wat hier wordt vereerd is meer dan een concreet aantal, het is dat mysterie, en daar komt het gewicht van de crypte vandaan dat je voelt zodra je naar beneden gaat.
