Een laag paviljoen met strakke volumes, een plat dak en horizontale ramen, midden in het Parque Grande. Het lijkt niet veel bijzonders tot je de datum kent: 1928. Het is het eerste rationalistische gebouw dat in Spanje werd neergezet, opgetrokken toen hier nog in historisme en regionalisme werd gebouwd, en de architect was rond de dertig.
Eerder dan wie ook in Spanje
Het werd ontworpen door Fernando García Mercadal, een architect uit Zaragoza die in Europa was opgeleid en had gewerkt met de toonaangevende figuren van de moderne beweging van dat moment. Hij kwam terug met een bouwtaal die in Spanje nog niemand had gebouwd: zuivere volumes, een totale afwezigheid van ornament en een vrije plattegrond.
De opdracht was een paviljoen ter herdenking van de honderdste sterfdag van Goya, en García Mercadal loste die op met een gebouw van één verdieping met een plat dak, grote gladde vlakken, liggende ramen en een directe relatie tussen interieur en tuin, met pergola's en overgangsruimtes.
In 1928, terwijl Europa over de moderne beweging debatteerde, werd er in Spanje bijna uitsluitend in historiserende stijlen gebouwd. Dit paviljoen introduceerde hier het rationalisme eerder dan enig ander, en daarom staat het in elke geschiedenis van de Spaanse architectuur van de 20e eeuw.
Wat er daarna mee gebeurde
Het gebouw had een bewogen leven. Het werd decennialang bij opeenvolgende verbouwingen veranderd en ontsierd, tot het een groot deel van zijn oorspronkelijke kenmerken kwijt was, en pas veel later werd een restauratie ondernomen die het ontwerp van García Mercadal probeerde terug te winnen.
Die verwaarlozing komt bij moderne architectuur vaak voor: een gebouw uit de 15e eeuw wordt zonder discussie beschermd, maar een gebouw uit 1928, zonder ornament en bescheiden van uiterlijk, wordt pas veel later als erfgoed erkend. Hier gebeurde precies dat.
Nu heeft het een culturele en gemeentelijke functie, en het is vooral interessant voor wie van architectuur houdt. Voor de gewone bezoeker is het een stop van vijf minuten tijdens een wandeling door het park, en het werkt beter als je weet waar je naar kijkt.
Niet te missen
Het eerste rationalistische gebouw van Spanje
1928, toen hier in historisme en regionalisme werd gebouwd. De architect was rond de dertig.
Een Aragonees die elders was opgeleid
Fernando García Mercadal kwam terug uit Europa met een bouwtaal die in Spanje nog niemand had gebouwd.
Decennialang ontsierd
Opeenvolgende verbouwingen kostten het oorspronkelijke kenmerken. Het duurt lang voordat moderne architectuur als erfgoed wordt erkend.
Geen werk van Goya
Het draagt zijn naam vanwege zijn honderdste sterfdag, maar zijn schilderwerk is in de Pilar, in het Museum van Zaragoza en in het museum in de oude binnenstad.
Hoe het in je bezoek aan Zaragoza past
Het ligt in het Parque Grande José Antonio Labordeta, aan de zuidrand van de stad, op twintig minuten lopen van het centrum of een paar minuten met de tram. Het is geen bestemming op zich maar een punt tijdens de wandeling door het park.
Het past goed in een middag waarin je vanuit het centrum via de Paseo de la Independencia naar het zuiden loopt, langs het Paraninfo en de basiliek van Santa Engracia, en die eindigt in het park en de botanische tuin.
Als Goya de reden van je reis is, weet dan dat zijn werk op andere plekken in de stad te zien is: de koepels van de Basílica del Pilar, de zaal in het Museum van Zaragoza en het museum dat aan hem gewijd is in de oude binnenstad. Dit paviljoen draagt zijn naam maar bewaart geen werk van hem.
Veelgestelde vragen
Wie was die García Mercadal?
Een inwoner van Zaragoza met zijn hoofd stevig in de toekomst. Hij won een beurs om in Rome te studeren en, in plaats van bij het oude te blijven, ging hij Europa doorkruisen en sprak hij als gelijke met de groten van de moderne architectuur, mensen als Le Corbusier. Hij kwam terug met die nieuwe ideeën onder zijn arm en was een van degenen die de groep oprichtten die de avant-garde naar Spanje bracht. Daarom sloeg dit kleine gebouw in als een bom: het werd getekend door iemand die de moderniteit aan de bron had ingedronken.
Klopt het dat Goya zijn hoofd mist?
Het is een huiveringwekkend en volkomen waar verhaal. Goya stierf in 1828 in Bordeaux, waar hij in ballingschap woonde, en daar werd hij begraven. Toen Spanje jaren later zijn stoffelijke resten wilde repatriëren om hem in Madrid te begraven, openden ze het graf en... de schedel was er niet. Hij was verdwenen en is nooit teruggevonden. Er gaan duizend legenden over wie hem meenam, maar feit is dat het genie van Fuendetodos nu zonder zijn hoofd rust. Een einde dat een van zijn Caprichos waardig is.
