Την ίδρυσε ο Αλφόνσος Θ΄ το 1218 και είναι το παλαιότερο εν λειτουργία πανεπιστήμιο της Ισπανίας και ένα από τα παλαιότερα του κόσμου. Αλλά αυτό που εντυπωσιάζει όταν μπαίνεις δεν είναι οι χρονολογίες: είναι μια πέτρινη αίθουσα με συνεχή πάγκια από χοντροκομμένο ξύλο, χωρίς πλάτη, φθαρμένα από γενιές φοιτητών που κρατούσαν σημειώσεις πάνω στα γόνατα. Λέγεται Αίθουσα Φράι Λουίς ντε Λεόν και παραμένει ακριβώς όπως ήταν.
«Λέγαμε χθες»
Σε αυτή την αίθουσα δίδαξε ο Φράι Λουίς ντε Λεόν, θεολόγος και ποιητής, ώσπου η Ιερά Εξέταση τον φυλάκισε για σχεδόν πέντε χρόνια επειδή μετέφρασε το Άσμα Ασμάτων στα καστιλιάνικα, κάτι που τότε απαγορευόταν. Όταν αθωώθηκε και επέστρεψε σε αυτή την ίδια αίθουσα, η παράδοση λέει ότι ξεκίνησε το μάθημά του με δύο λέξεις: «Λέγαμε χθες».
Η φράση είναι μάλλον απόκρυφη και δεν εμφανίζεται σε σύγχρονες της εποχής πηγές, αλλά έχει γίνει το έμβλημα του ιδρύματος και συνοψίζει αρκετά καλά αυτό που ο θεσμός θέλει να πει για τον εαυτό του: συνέχεια πάνω από τις διακοπές.
Η αίθουσα είναι απόλυτα λιτή: ξύλινα πάγκια χωρίς πλάτη, μια υπερυψωμένη έδρα και ένα ξύλινο ταβάνι. Δεν υπάρχει κανενός είδους διακόσμηση. Αυτή η γύμνια είναι που την κάνει εντυπωσιακή, γιατί δείχνει καθαρά ότι το σημαντικό συνέβαινε στον αέρα, όχι στους τοίχους.
Η Σχολή της Σαλαμάνκας και η βιβλιοθήκη
Τον 16ο αιώνα, μια ομάδα θεολόγων και νομικών αυτού του πανεπιστημίου —ο Φρανθίσκο ντε Βιτόρια, ο Δομίνγκο ντε Σότο, ο Φρανθίσκο Σουάρες— διατύπωσαν εδώ ιδέες που βρίσκονται στην αφετηρία του σύγχρονου διεθνούς δικαίου: ότι όλοι οι λαοί έχουν δικαιώματα ανεξάρτητα από τη θρησκεία τους, ότι ο πόλεμος χρειάζεται δίκαιη αιτία και ότι καμία εξουσία δεν μπορεί να οικειοποιηθεί κατοικημένα εδάφη για τον απλό λόγο ότι τα ανακάλυψε.
Αυτές οι θέσεις διατυπώθηκαν εν μέσω της συζήτησης για την κατάκτηση της Αμερικής και είχαν πραγματικές νομικές συνέπειες. Είναι μάλλον η σημαντικότερη πνευματική συνεισφορά που έχει βγει από ισπανικό πανεπιστήμιο, και συνέβη σε αυτές τις αίθουσες.
Η επίσκεψη περιλαμβάνει επίσης την Παλαιά Βιβλιοθήκη, που τη θαυμάζεις από την πόρτα χωρίς να μπορείς να μπεις: ξύλινα ράφια ως το ταβάνι, περίπου σαράντα χιλιάδες παλαιοί τόμοι και μια ατμόσφαιρα που επιβάλλεται. Και το περιστύλιο, με τη σκάλα του Πανεπιστημίου και τα ανάγλυφά της με κοσμικά θέματα, ασυνήθιστα σε ένα κτίριο τέτοιου χαρακτήρα.
Μη χάσεις
Η Αίθουσα Φράι Λουίς ντε Λεόν
Συνεχή πάγκια χωρίς πλάτη, φθαρμένα από γενιές. Παραμένει ακριβώς όπως ήταν, χωρίς καμία διακόσμηση.
Η Σχολή της Σαλαμάνκας
Ο Βιτόρια και ο Σουάρες διατύπωσαν εδώ τις βάσεις του διεθνούς δικαίου κατά τη συζήτηση για την κατάκτηση της Αμερικής.
Η Παλαιά Βιβλιοθήκη
Περίπου σαράντα χιλιάδες παλαιοί τόμοι σε ράφια ως το ταβάνι. Τη θαυμάζεις από την πόρτα, χωρίς να μπεις.
Τα κόκκινα βίτορες
Οι επιγραφές των τοίχων γιορτάζουν διδακτορικά, και ζωγραφίζονταν με αίμα ταύρου ανακατεμένο με λάδι.
Πώς ταιριάζει στην επίσκεψή σου στη Σαλαμάνκα
Μπαίνεις από την Αυλή των Σχολών, περνώντας κάτω από την πλατερέσκο πρόσοψη όπου βρίσκεται ο βάτραχος. Το εισιτήριο δίνει πρόσβαση στο περιστύλιο, στις ιστορικές αίθουσες, στο παρεκκλήσι και στη βιβλιοθήκη, και η επίσκεψη παίρνει περίπου σαράντα λεπτά.
Απέναντι βρίσκονται οι Μικρές Σχολές, με τον Ουρανό της Σαλαμάνκας, και συνήθως περιλαμβάνονται στο ίδιο εισιτήριο. Ένα βήμα πιο πέρα βρίσκονται το Παλάτι του Ανάγια και οι δύο καθεδρικοί.
Μια λεπτομέρεια που τη βλέπεις παντού και πρέπει να ξέρεις να τη διαβάζεις: οι κόκκινες επιγραφές ζωγραφισμένες στους τοίχους, με τη λέξη «Víctor» και κάποια αρχικά. Είναι τα βίτορες, ο τρόπος με τον οποίο γιόρταζαν ότι κάποιος έπαιρνε τον τίτλο του διδάκτορα, και ζωγραφίζονταν με αίμα ταύρου ανακατεμένο με λάδι.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι αλήθεια εκείνο το ρητό ότι η Σαλαμάνκα δεν δίνει ό,τι δεν δίνει η φύση;
Χα, ναι, και το λέμε με περηφάνια και μια δόση πειράγματος. Στα λατινικά ακούγεται στρογγυλό: «Quod natura non dat, Salmantica non praestat». Πάνω κάτω σημαίνει ότι αυτό το πανεπιστήμιο θα σου μάθει ό,τι θέλεις να μάθεις, όλες τις επιστήμες του κόσμου... αλλά αν έρθεις χωρίς μυαλό, ούτε η Σαλαμάνκα μπορεί να σου βάλει. Δηλαδή: το ταλέντο πρέπει να το φέρεις από το σπίτι· τα υπόλοιπα σου τα δίνουμε εμείς. Οκτώ αιώνες δίνοντας το ίδιο μάθημα με πονηριά.
Σε τι χρησίμευε η πρώτη γραμματική της καστιλιάνικης;
Εδώ υπάρχει μια υπέροχη σκηνή. Λένε ότι, όταν παρουσίασαν το έργο στη βασίλισσα Ισαβέλλα, εκείνη ρώτησε σε τι στο καλό χρησίμευε να βάλεις σε τάξη μια γλώσσα που όλοι μιλούσαν ήδη. Και της απάντησαν ότι η γλώσσα ήταν πάντα σύντροφος της αυτοκρατορίας: το να τη σταθεροποιήσεις και να τη διδάξεις ήταν ο τρόπος να τη μεταφέρεις γερή στα καινούργια εδάφη που άνοιγαν στην άλλη άκρη της θάλασσας. Εκείνο το βιβλιαράκι δεν ήταν καπρίτσιο λογίων, ήταν εργαλείο του Κράτους.
Μπορούσαν να σπουδάσουν ή να διδάξουν γυναίκες εκείνη την εποχή;
Σχεδόν ποτέ, και γι' αυτό αυτή η περίπτωση με γοητεύει. Γύρω στο 1508 υπάρχει μαρτυρία για μια νεαρή, τη Λουίσα ντε Μεδράνο, που έδινε μαθήματα σε αυτό ακριβώς το πανεπιστήμιο· για πολλούς ιστορικούς, η πρώτη γυναίκα που δίδαξε σε ευρωπαϊκό πανεπιστήμιο. Ένας ουμανιστής της αυλής την άκουσε και άφησε γραμμένο, έκπληκτος, πόσο όμορφη και πόσο εύγλωττη ήταν. Μια φωτεινή εξαίρεση σε έναν κόσμο φτιαγμένο μόνο από άντρες και ράσα.
