Μια πρόσοψη από πέτρα και πλακάκια με δύο μεγάλους κεραμικούς πίνακες σε μπλε που μοιάζουν με κηρύγματα κρεμασμένα στον τοίχο. Πίσω της βρίσκεται η πιο εντυπωσιακή και η πιο άβολη εκκλησία της Σεβίλλης: ένα κτίριο του 17ου αιώνα χτισμένο για να θυμίζει στον επισκέπτη, με όλη τη δύναμη του μπαρόκ, ότι θα πεθάνει. Το έχτισε ο Μιγκέλ δε Μανιάρα, ένας ευγενής που έδωσε ριζική στροφή στη ζωή του, και συνεχίζει να λειτουργεί ως αυτό που ήταν: οίκος ευγηρίας για άπορους ηλικιωμένους, που τον διαχειρίζεται η ίδια αδελφότητα, τρεισήμισι αιώνες αργότερα.
Ο Μιγκέλ δε Μανιάρα και μια αδελφότητα που θάβει νεκρούς
Η Αδελφότητα της Αγίας Φιλανθρωπίας υπήρχε από τον 15ο αιώνα με ένα συγκεκριμένο και αρκετά άχαρο καθήκον: να μαζεύει τα πτώματα των πνιγμένων στο ποτάμι και των εκτελεσμένων και να τους δίνει ταφή. Κανείς άλλος δεν το έκανε. Όταν ο Μανιάρα μπήκε σε αυτήν το 1662, αφού χήρεψε, την ίδρυσε ξανά, της χάρισε την περιουσία του και πρόσθεσε ένα νοσοκομείο για εγκαταλελειμμένους φτωχούς.
Ο θρύλος λέει ότι μεταστράφηκε αφού είδε να περνά στον δρόμο η δική του κηδεία. Τα τεκμηριωμένα είναι πιο λιτά: ένας πλούσιος και κοσμικός άνθρωπος που στα τριάντα τέσσερα έχασε τη γυναίκα του και αφιέρωσε την υπόλοιπη ζωή του στους αρρώστους. Τον επιτάφιό του, που μπορείς να διαβάσεις στην είσοδο της εκκλησίας, τον έγραψε ο ίδιος και λέει ότι εκεί κείτονται τα οστά του χειρότερου ανθρώπου που υπήρξε ποτέ στον κόσμο.
Το κτίριο υψώθηκε εν μέρει πάνω στα Βασιλικά Ναυπηγεία, τα μεσαιωνικά ναυπηγεία που ο Αλφόνσος Ι΄ έβαλε να χτιστούν δίπλα στο ποτάμι. Εκείνα τα γοτθικά κλίτη βρίσκονται ακόμη εκεί δίπλα, κάτω από το επίπεδο του δρόμου, και είναι άλλος ένας από τους κρυμμένους χώρους της Σεβίλλης που μόλις τώρα αποκαθίστανται.
Το πιο σκληρό πρόγραμμα του ισπανικού μπαρόκ
Η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου είναι σχεδιασμένη σαν διαδρομή με υπόθεση. Στο πίσω μέρος, δύο πίνακες του Χουάν δε Βαλντές Λεάλ: το «In ictu oculi», με τον Θάνατο να σβήνει με ένα φύσημα το κερί της ζωής πατώντας πάνω σε στέμματα και μίτρες, και το «Finis gloriae mundi», με έναν επίσκοπο και έναν ιππότη να σαπίζουν μέσα στα φέρετρά τους. Λένε ότι ο Μουρίγιο είπε για τον δεύτερο ότι έπρεπε να κλείσεις τη μύτη σου για να τον κοιτάξεις.
Και τότε, καθώς προχωράς προς την Αγία Τράπεζα, ο τόνος αλλάζει εντελώς: οι μεγάλοι πίνακες του Μουρίγιο για τα έργα ελέους —ο Μωυσής που κάνει να αναβλύσει νερό από τον βράχο και ο Πολλαπλασιασμός των άρτων και των ιχθύων— βρίσκονται ακόμη στη θέση τους, τεράστιοι, φωτεινοί, ακριβώς εκεί όπου τους τοποθέτησε ο ζωγράφος. Η σειρά είναι σκόπιμη: πρώτα ο θάνατος, μετά η φιλανθρωπία ως μόνη διέξοδος.
Στην κεντρική Αγία Τράπεζα, το ρετάμπλο (το γλυπτό τέμπλο του ιερού) με τον Ενταφιασμό του Χριστού, σκαλισμένο από τον Πέδρο Ρολντάν, ολοκληρώνει την ιδέα. Αυτό το σύνολο έχει χαρακτηριστεί το καλύτερο σωζόμενο παράδειγμα μπαρόκ εικονογραφικού προγράμματος σχεδιασμένου ως ενότητα, και ο λόγος είναι απλός: δεν διαλύθηκε ποτέ.
Μη χάσεις
In ictu oculi
Ο Θάνατος σβήνει το κερί της ζωής πατώντας πάνω σε στέμματα και μίτρες. Ο Βαλντές Λεάλ, χωρίς καμία λεπτότητα.
Οι πίνακες του Μουρίγιο στη θέση τους
Δύο τεράστιοι πίνακες για τα έργα ελέους, ακριβώς εκεί όπου τους κρέμασε ο ζωγράφος.
Ο επιτάφιος του Μανιάρα
Τον έγραψε ο ίδιος: εδώ κείτονται τα οστά του χειρότερου ανθρώπου που υπήρξε ποτέ στον κόσμο.
Τα Ναυπηγεία του Αλφόνσου Ι΄
Τα μεσαιωνικά ναυπηγεία πάνω στα οποία υψώθηκε το νοσοκομείο βρίσκονται ακόμη εκεί δίπλα, κάτω από τον δρόμο.
Πώς ταιριάζει στην επίσκεψή σου στη Σεβίλλη
Βρίσκεται στην οδό Τεμπράδο, στη συνοικία Αρενάλ, πέντε λεπτά από τον Πύργο του Χρυσού και τρία από την Αρένα της Βασιλικής Μαεστράνθα. Είναι η επίσκεψη σε εσωτερικό χώρο αυτής της περιοχής και η πιο υποτιμημένη του κέντρου: πολύς κόσμος περνά από μπροστά της πηγαίνοντας προς το ποτάμι χωρίς να ξέρει τι υπάρχει μέσα.
Αν σε ενδιέφερε ο Βαλντές Λεάλ, το φυσικό συμπλήρωμα είναι το Νοσοκομείο των Βενεράμπλες, στη Σάντα Κρους, όπου ζωγράφισε τους θόλους. Τα δύο μπαρόκ νοσοκομεία, αν τα δεις την ίδια μέρα, εξηγούν τον σεβιλλιάνικο 17ο αιώνα καλύτερα από οποιοδήποτε μουσείο.
Υπολόγισε σαράντα πέντε λεπτά. Και να έχεις υπόψη ότι η αδελφότητα είναι ακόμη ενεργή: η εσωτερική αυλή βλέπει στον οίκο ευγηρίας που διατηρούν εδώ ακριβώς, οπότε υπάρχουν κλειστοί χώροι και καλό είναι να χαμηλώνεις τη φωνή. Δεν είναι μουσείο, είναι ένα σπίτι σε λειτουργία.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι αλήθεια ότι ο Μανιάρα ενέπνευσε τον μύθο του Δον Ζουάν;
Αυτό λένε, κι εδώ το θεωρούμε σχεδόν δεδομένο, αν και η ιστορία κλέβει λίγο. Ο χαρακτήρας του αποπλανητή κυκλοφορούσε ήδη στα θέατρα πριν γίνει διάσημος ο Μανιάρα, άρα δεν μπορεί να ήταν ο πρώτος Δον Ζουάν. Όμως ο θρύλος του, ο γυναικάς και άσωτος ευγενής που μεταστρέφεται ξαφνικά, ταίριαζε τόσο καλά που ο κόσμος τους έλιωσε σε ένα πρόσωπο, και αιώνες αργότερα ο Θορίγια άντλησε από εκείνη την ατμόσφαιρα για τον Τενόριό του. Ένας αληθινός αμαρτωλός που δανείζει το πρόσωπό του σε έναν αμαρτωλό της μυθοπλασίας.
Υπάρχει ακόμη σήμερα εκείνη η αδελφότητα;
Ναι, και αυτό είναι που με συγκινεί περισσότερο: η Αδελφότητα της Σάντα Καριδάδ δεν έμεινε στα βιβλία. Πάνω από τρεισήμισι αιώνες μετά τον Μανιάρα, είναι ακόμη ζωντανή και κάνει ακόμη αυτό που ήθελε εκείνος: να φροντίζει όσους δεν φροντίζει κανείς. Σήμερα διατηρεί εδώ μέσα ένα γηροκομείο για ηλικιωμένους χωρίς πόρους. Δηλαδή πίσω από εκείνους τους τρομερούς πίνακες για τον θάνατο χτυπά, ακόμη και σήμερα, η καρδιά ανθρώπων που φροντίζουν άλλους ανθρώπους. Το έργο του Μανιάρα δεν είναι μουσείο: εξακολουθεί να λειτουργεί.
