Een gevel van steen en azulejos met twee grote panelen van blauwe keramiek die eruitzien als preken die aan de muur hangen. Daarachter staat de indrukwekkendste en ongemakkelijkste kerk van Sevilla: een gebouw uit de 17e eeuw, neergezet om de bezoeker met alle kracht van de barok voor te houden dat hij gaat sterven. Miguel de Mañara liet het bouwen, een edelman die zijn leven radicaal omgooide, en het doet nog altijd dienst als wat het was: een tehuis voor ouderen zonder middelen, beheerd door dezelfde broederschap, drieënhalve eeuw later.
Miguel de Mañara en een broederschap die doden begraaft
De Hermandad de la Santa Caridad bestond al sinds de 15e eeuw, met een heel concrete en behoorlijk ondankbare taak: de lijken ophalen van wie in de rivier was verdronken en van wie was terechtgesteld, en ze begraven. Niemand anders deed het. Toen Mañara er in 1662 lid van werd, nadat hij weduwnaar was geworden, stichtte hij haar opnieuw, schonk haar zijn fortuin en voegde er een hospitaal voor berooide armen aan toe.
Volgens de legende bekeerde hij zich nadat hij zijn eigen begrafenis door de straat had zien trekken. Wat gedocumenteerd is, klinkt soberder: een rijke, wereldse man die op zijn zesendertigste zijn vrouw verloor en de rest van zijn leven aan de zieken wijdde. Zijn grafschrift, dat je bij de ingang van de kerk kunt lezen, schreef hij zelf, en er staat dat daar de beenderen liggen van de slechtste man die er ooit op de wereld is geweest.
Het gebouw verrees deels op de Reales Atarazanas, de middeleeuwse scheepswerven die Alfons X naast de rivier liet bouwen. Die gotische hallen liggen er nog steeds naast, onder het straatniveau, en ze zijn een van de verborgen plekken van Sevilla die pas nu worden teruggewonnen.
Het hardste programma van de Spaanse barok
De kerk San Jorge is opgezet als een route met een verhaallijn. Achter in de kerk, bij de ingang, hangen twee doeken van Juan de Valdés Leal: In ictu oculi, met de Dood die met één zucht de kaars van het leven uitblaast terwijl hij op kronen en mijters trapt, en Finis gloriae mundi, met een bisschop en een ridder die in hun doodskist liggen te vergaan. Men zegt dat Murillo over dat laatste zei dat je je neus moest dichtknijpen om ernaar te kijken.
En dan, als je naar het altaar loopt, slaat de toon helemaal om: de grote doeken van Murillo over de werken van barmhartigheid – Mozes die water uit de rots laat stromen en de Vermenigvuldiging van de broden en de vissen – hangen nog op hun plek, enorm, stralend, precies waar de schilder ze heeft gezet. De volgorde is bewust: eerst de dood, daarna de naastenliefde als enige uitweg.
Op het hoogaltaar maakt het retabel met de Graflegging, gesneden door Pedro Roldán, het idee af. Dit geheel is het best bewaarde voorbeeld genoemd van een barok iconografisch programma dat als eenheid werd bedacht, en de reden is eenvoudig: het is nooit uit elkaar gehaald.
Niet te missen
In ictu oculi
De Dood blaast de kaars van het leven uit en trapt op kronen en mijters. Valdés Leal, zonder enige subtiliteit.
De Murillo's op hun plek
Twee enorme doeken over de werken van barmhartigheid, precies waar de schilder ze heeft opgehangen.
Het grafschrift van Mañara
Hij schreef het zelf: hier liggen de beenderen van de slechtste man die er ooit op de wereld is geweest.
De Atarazanas van Alfons X
De middeleeuwse scheepswerven waarop het hospitaal werd gebouwd, liggen er nog steeds naast, onder de straat.
Hoe het in je bezoek aan Sevilla past
Het ligt aan de calle Temprado, in de wijk El Arenal, op vijf minuten van de Torre del Oro en op drie van de Plaza de Toros de la Real Maestranza. Het is het binnenbezoek van deze buurt en het meest onderschatte van het centrum: veel mensen lopen er op weg naar de rivier langs zonder te weten wat er binnen is.
Als Valdés Leal je heeft geboeid, is de logische aanvulling het Hospital de los Venerables, in Santa Cruz, waar hij de gewelven beschilderde. De twee barokke hospitalen op dezelfde dag bekeken verklaren de Sevillaanse 17e eeuw beter dan welk museum ook.
Reken op vijfenveertig minuten. En bedenk dat de broederschap nog actief is: de binnenplaats komt uit op het ouderentehuis dat ze hier ter plekke onderhoudt, dus sommige delen zijn gesloten en praat je beter zacht. Het is geen museum, het is een huis dat in gebruik is.
Veelgestelde vragen
Is het waar dat Mañara de mythe van Don Juan inspireerde?
Zo wordt verteld, en hier nemen we het bijna als vaststaand aan, al speelt de geschiedenis een beetje vals. Het personage van de verleider liep al in de theaters rond voordat Mañara beroemd werd, dus hij kon niet de eerste Don Juan zijn. Maar zijn legende, de losbandige, lichtzinnige edelman die ineens tot inkeer komt, paste zo goed dat de mensen ze tot één samensmolten, en eeuwen later putte Zorrilla uit die sfeer voor zijn Tenorio. Een echte zondaar die zijn gezicht leende aan een verzonnen zondaar.
Bestaat die broederschap vandaag nog?
Ja, en dit is wat mij het meest ontroert: de Hermandad de la Santa Caridad is niet in de boeken gebleven. Meer dan drieënhalve eeuw na Mañara leeft ze nog en doet ze nog steeds wat hij wilde: zorgen voor wie niemand verzorgt. Vandaag onderhoudt ze hier binnen een verzorgingshuis voor bejaarden zonder middelen. Dat wil zeggen dat achter die verschrikkelijke schilderijen over de dood nog altijd mensen kloppen die voor andere mensen zorgen. Het werk van Mañara is geen museum: het werkt nog.
