Żydowski Call w Gironie: sześćset lat i jedno wygnanie
Jedna z najlepiej zachowanych dzielnic żydowskich w Europie, szkoła kabalistyczna, która rozsławiła ją w całym basenie Morza Śródziemnego, i przypadkowy mechanizm, który uratował ją przed wyburzeniem.
Prawie wszystkie hiszpańskie dzielnice żydowskie zniknęły. Zburzono je, przebudowano albo rozpłynęły się w tkance miasta, aż została po nich tylko nazwa ulicy. Dzielnica w Gironie jest wyjątkiem, i to nie dzięki decyzji o ochronie, lecz wręcz przeciwnie: dlatego, że po 1492 roku przez pięć stuleci nikt się nią nie zajmował.
Call przetrwał, bo o nim zapomniano. To ten sam mechanizm, który chroni stanowisko archeologiczne: czego się nie używa, tego się nie przebudowuje.
Społeczność, która się liczyła
Społeczność żydowska Girony jest poświadczona w źródłach od IX wieku i stała się jedną z najważniejszych w Koronie Aragonii. Mieszkała w sercu starego miasta, na śladzie dawnej drogi rzymskiej, i miała własną synagogę, szkołę, rytualną jatkę, łaźnię i cmentarz na wzgórzu Montjuïc w Gironie.
Wyróżnia ją poziom intelektualny. W XIII wieku Girona była jednym z wielkich ośrodków kabały, mistycznego nurtu judaizmu, z własną szkołą, której prestiż sięgał całego basenu Morza Śródziemnego. Tutaj pisano i komentowano teksty, które do dziś pozostają w tej tradycji podstawowe.
Jej największa postać urodziła się na tych ulicach około 1194 roku: Moixè ben Nahman, zwany Nachmanidesem, a wśród chrześcijan Bonastruc ça Porta. Był rabinem, lekarzem, filozofem i kabalistą, a jego autorytet uznawano daleko poza własną społecznością.
Oś dzielnicy i ślad dawnej drogi rzymskiej, która przecinała miasto z północy na południe. Po obu stronach otwiera się labirynt zaułków, łuków i schodów, prawie wszystkich ślepych, przez który Call nie przypomina żadnej innej starej dzielnicy.
W 1263 roku Bonastruc ça Porta został wezwany przez Jaume I do Barcelony na publiczną dysputę, w której miał bronić judaizmu przed chrześcijańskimi teologami, pod przewodnictwem samego króla. Była to klasyczna pułapka instytucjonalna: społeczność nie mogła odmówić, ale zwycięstwo też nie było bezpiecznym wyjściem.
Zrobił to tak błyskotliwie, że jego pozycja stała się nie do utrzymania. Zamiast nagrody musiał w końcu udać się na wygnanie, do Ziemi Świętej, gdzie zmarł. To epizod, który dobrze streszcza sytuację społeczności żydowskich pod królewską opieką: tolerancja warunkowa i zawsze odwołalna.
Potem upadek przyspieszył. Antyżydowskie napaści z 1391 roku, które przetoczyły się przez pół Półwyspu Iberyjskiego, z całą gwałtownością dotarły do dzielnicy żydowskiej w Gironie, a jej mieszkańcy musieli schronić się w wieży Torre Gironella, na szczycie murów, skąd patrzyli, jak płonie ich dzielnica.
Od tej pory społeczność była coraz bardziej zamknięta, z zamurowanymi ulicami i życiem pod nadzorem. Wiele przejść i łuków, którymi dziś chodzisz, to fizyczny skutek tego postępującego zamykania, a nie pierwotnego układu urbanistycznego.
Tutaj schronili się Żydzi z Girony podczas napaści z 1391 roku i z góry patrzyli, jak płonie dzielnica, którą przed chwilą opuścili. Dziś to najlepszy punkt widokowy w mieście, z bezpłatnym wejściem na ganek straży.
Edykt o wypędzeniu z 1492 roku opróżnił dzielnicę. Domy zajęli nowi mieszkańcy, wejścia zamurowano, a Call, ukryty pod tynkami i ściankami działowymi, na prawie pięćset lat wchłonęła chrześcijańska tkanka miasta. Gdy w XX wieku zaczęto go odzyskiwać, okazał się nietknięty.
Dziś chodzi się po nim swobodnie i bez biletu. Klucz to nie zostawać na carrer de la Força: trzeba zapuścić się w boczne zaułki, wąskie, schodkowe i prawie wszystkie ślepe, w których dzielnica zachowuje swoją pierwotną skalę.
Muzeum Historii Żydów, przy tej samej carrer de la Força, zajmuje jeden z budynków dawnego Callu i porządkuje wszystko, co widać na zewnątrz: codzienne życie, rzemiosła, szkołę kabalistyczną i koniec. Przechowuje też kolekcję nagrobków z cmentarza na Montjuïc.
I warto wrócić tu nocą. Przy zapalonych latarniach, bez grup i z echem kroków w zaułkach Call działa w sposób, który w południe i w tłumie jest niemożliwy.
W tym samym starym mieście i z tej samej epoki co Call w czasach swojej świetności: około 1194 roku. Nie zbudowali ich ani Żydzi, ani Arabowie, lecz chrześcijanie, którzy kopiowali najlepszy dostępny wzór, a ten pragmatyzm sporo mówi o tym, jak naprawdę wyglądało średniowieczne współistnienie.
Dzięki zapomnieniu. Po wypędzeniu w 1492 roku domy zajęli nowi mieszkańcy, przejścia zamurowano, a dzielnica na prawie pięć stuleci zniknęła pod tynkami i ściankami działowymi. Ponieważ nie była żywą częścią miasta, ominęły ją przebudowy, które zatarłyby jej układ. To ten sam mechanizm, który chroni stanowisko archeologiczne.
Skąd pochodzi słowo Call?
Zwykle wywodzi się je od hebrajskiego qahal, co oznacza społeczność lub zgromadzenie: dzielnica była dosłownie społecznością. Inna etymologia łączy je z łacińskim callis, czyli wąską uliczką. Obie dobrze opisują to, po czym chodzisz, i obu używa się zamiennie.
Kim był Bonastruc ça Porta?
To chrześcijańskie imię Moixè ben Nahmana, czyli Nachmanidesa, urodzonego w Callu około 1194 roku: rabina, lekarza, filozofa i kabalisty, autorytetu uznawanego daleko poza własną społecznością. W 1263 roku Jaume I wezwał go na dysputę barcelońską, by bronił judaizmu przed chrześcijańskimi teologami, a w końcu skończył on na wygnaniu w Ziemi Świętej.
Czym była dysputa barcelońska?
Publiczną debatą, która odbyła się w 1263 roku przed Jaume I i w której Bonastruc ça Porta miał bronić judaizmu przed chrześcijańskimi teologami. Była to pułapka instytucjonalna: społeczność nie mogła odmówić, ale zwycięstwo też nie było bezpieczne. Zrobił to tak błyskotliwie, że jego pozycja stała się nie do utrzymania i musiał udać się na wygnanie.
Co się stało w 1391 roku?
Fala antyżydowskich napaści przetoczyła się przez pół Półwyspu Iberyjskiego i z całą gwałtownością dotarła do dzielnicy żydowskiej w Gironie. Jej mieszkańcy schronili się w wieży Torre Gironella, na szczycie murów, skąd patrzyli, jak płonie dzielnica. Od tej pory społeczność była coraz bardziej zamknięta, z zamurowanymi ulicami i życiem pod nadzorem.
Czy można zwiedzić synagogę?
Nie zachowała się jako taka. Muzeum Historii Żydów zajmuje jeden z budynków dawnego Callu, na parceli związanej z ostatnim zespołem synagogalnym, i opowiada o życiu społeczności, rzemiosłach i szkole kabalistycznej, a do tego przechowuje kolekcję nagrobków z cmentarza żydowskiego w mieście.
Informacje praktyczne
GdzieCarrer de la Força i jej labirynt zaułków, w sercu starego miasta.
WstępPo dzielnicy chodzi się swobodnie. Muzeum Historii Żydów: około 4 euro.
Jak zwiedzaćZapuść się w boczne zaułki, nie zostawaj na głównej ulicy.
Najlepsza poraNocą, przy zapalonych latarniach i bez grup.
PostaćBonastruc ça Porta, urodzony tutaj około 1194 roku. Kabalista, lekarz i wygnaniec po dyspucie z 1263 roku.
ObuwiePodejścia, schody i bruk na całej trasie.
Na mapie
🎧 Z Viavoy
Spaceruj po Girona i słuchaj we własnym tempie
Pobierz Viavoy i zwiedzaj Girona offline, kiedy chcesz.