De mudéjar van Zaragoza: eersteklas architectuur in baksteen
Bezienswaardigheden · Zaragoza

De mudéjar van Zaragoza: eersteklas architectuur in baksteen

Een volledige decoratieve taal, ontwikkeld omdat er in het Ebrodal geen goede natuursteen is. Waar de torens staan, waar je op let en op welk uur, want het patroon wordt met schaduw getekend.

Leestijd 8 min · Bijgewerkt in 2026
🎧 In de route Het Romeinse Caesaraugusta en de Mudéjar-torens

De Aragonese mudéjar is erkend als Unesco-werelderfgoed en is waarschijnlijk het beste Europese voorbeeld van hoe een materiële beperking een stijl kan voortbrengen. Hier zijn geen groeven met goede natuursteen in de buurt, dus ontwikkelden de alarifes – bouwmeesters uit de Moorse traditie die na de christelijke verovering bleven werken – een volledige taal op basis van baksteen.

Ga halverwege de ochtend of aan het eind van de middag. Het mudéjarpatroon ontstaat door schaduw: de baksteen springt uit en heeft strijklicht nodig. Rond het middaguur worden de torens plat en verdwijnt het motief.

Hoe het technisch werkt

Schaduw, keramiek en herhaling.

Het principe is eenvoudig en heel doeltreffend: de bakstenen worden zo gelegd dat ze uit het muurvlak steken, zodat het licht dat van opzij invalt schaduw maakt en daarmee het patroon. Het motief is niet geschilderd of gebeeldhouwd: het is gebouwd met het metselwerk zelf.

Daarbij komen groen en wit geglazuurde tegels die in de openingen zijn ingelegd en kleur en glans brengen, en soms keramiek in de vorm van een ster of een ruit. De combinatie van matte baksteen en glanzend glazuur vermenigvuldigt het effect.

Het repertoire van motieven is beperkt, maar het laat zich eindeloos combineren: ruiten, achtpuntig vlechtwerk, gekruiste blinde boogjes, friezen van op de hoek gezette bakstenen, sebka-vlakken. Op een toren liggen naar boven toe verschillende registers over elkaar, zodat elk stuk zijn eigen patroon heeft.

En er is één gegeven om in gedachten te houden: dit alles werd gemaakt met het goedkoopste materiaal dat er was, door parochies zonder grote inkomsten en met plaatselijke arbeidskrachten. De Aragonese mudéjar is architectuur van de allerhoogste rang, gemaakt met een bescheiden budget, en dat maakt hem uitzonderlijk.

1Kerk van La Magdalena

Kerk van La Magdalena

📍 Plaza de la Magdalena

Waarschijnlijk de mooiste toren van de stad: achthoekig, met ruiten, achtpuntig vlechtwerk, blinde boogjes en friezen in opeenvolgende registers over elkaar. Het is bijna een catalogus van het Aragonese repertoire op één schacht. Het interieur heeft heel beperkte openingstijden, maar de toren zie je altijd.

2Kerk van San Pablo

Kerk van San Pablo

📍 Calle San Pablo, barrio de El Gancho

Ze noemen haar de derde kathedraal. De achthoekige toren uit de 14e eeuw heeft een toren-in-een-torenstructuur, met de trap tussen twee concentrische mantels, een schema dat rechtstreeks is overgenomen van de minaretten van de Almohaden. Binnen een retabel van Damián Forment.

🎧 Met Viavoy

Ontdek Zaragoza in je eigen tempo

Download de app en ontdek Zaragoza offline, wanneer je wilt. Loop de wandelroute Het Romeinse Caesaraugusta en de Mudéjar-torens met een lokale gids in je oor.

Meer over Viavoy →

De drie die je moet zien

De eerste is de toren van La Magdalena, in het oosten van de oude binnenstad, en waarschijnlijk de mooiste. Hij is achthoekig en stapelt verschillende registers met verschillende decoratie op elkaar, met ingelegde tegels, op een schacht die werkt als een stalenboek van de stijl. De wijk eromheen heeft het middeleeuwse stratenpatroon behouden en is de levendigste van de oude binnenstad.

De tweede is die van San Pablo, in de wijk El Gancho, in het westen. Het extra belang is constructief: twee concentrische achthoekige mantels met de trap ertussen, een schema dat rechtstreeks van de minaretten van de Almohaden komt. En hij staat bij een kerk die door haar omvang en kwaliteit de bijnaam derde kathedraal verdient.

En de derde is geen vrijstaande toren maar een muur: die van de parroquieta van La Seo, aan de zijkant die op de straat uitkijkt. Het is een wandvlak van baksteen en keramiek uit de 14e eeuw dat het hele oppervlak bedekt als een wandtapijt, en het is het verfijndste mudéjarstuk van de stad.

Er is een vierde die om een andere reden de moeite waard is: de toren van San Juan de los Panetes, aan de Plaza del Pilar, die zichtbaar scheef staat doordat de grond op de alluviale bodem is ingeklonken. Hoe sterk je de helling ziet, hangt erg af van de hoek waaruit je kijkt.

Waarom de mudéjar Unesco-werelderfgoed is

De erkenning door Unesco geldt voor de mudéjar van Aragón als geheel, niet voor één los werk, en die beslissing is logisch: wat beschermd wordt, is een volledig cultureel verschijnsel, het voortleven van Moorse technieken op christelijk grondgebied, eeuwenlang na de verovering.

De alarifes die deze torens bouwden, waren in veel gevallen mudéjares in de letterlijke betekenis van het woord: moslims die op christelijk grondgebied bleven en hun godsdienst en hun vak behielden. Ze werkten voor kathedraalkapittels, parochies en edelen, en hun taal werd de eigen stijl van de regio.

Die continuïteit duurde tot de 16e eeuw, lang nadat ze in andere delen van het schiereiland was verdwenen, en ze leverde een enorm corpus op, verspreid over heel Aragón: naast Zaragoza zijn er uitzonderlijke torens in Teruel, Calatayud, Tarazona en tientallen dorpen in de dalen van de Jalón en de Jiloca.

Voor wie alleen langs Zaragoza komt, zijn de drie stukken in de oude binnenstad genoeg om het verschijnsel te begrijpen. Maar als je reis ook de provincie omvat, heeft Teruel vier mudéjartorens die met elk van deze kunnen wedijveren.

3Kathedraal van El Salvador

Kathedraal van El Salvador

📍 Oostelijk uiteinde van de Plaza del Pilar

De mudéjarbuitenmuur, die van de parroquieta, is het verfijndste stuk van de stad: uitspringende baksteen en geglazuurd keramiek die het hele oppervlak bedekken als een wandtapijt. Hij zit aan de zijkant die op de straat uitkijkt, niet aan het plein, en heel veel mensen zien hem niet.

4Kerk van San Juan de los Panetes

Kerk van San Juan de los Panetes

📍 Westelijk uiteinde van de Plaza del Pilar

De achthoekige toren staat zichtbaar scheef door ongelijke zetting van de fundering op alluviale grond. Vanaf sommige plekken op het plein merk je het amper en vanaf andere is het duidelijk. De beste hoek is vanaf de kant van de Torreón de la Zuda.

Veelgestelde vragen

Wat is de Aragonese mudéjar?

De architectonische taal die de alarifes uit de Moorse traditie ontwikkelden, die na de verovering op christelijk grondgebied bleven werken: uitspringend gelegde baksteen en geglazuurd keramiek om met licht en schaduw decoratie te maken. Hij ontstond uit een materiële beperking – in het Ebrodal is geen goede natuursteen – en is als geheel erkend als Unesco-werelderfgoed.

Waarom moet je hem op een bepaald uur zien?

Omdat het patroon niet geschilderd of gebeeldhouwd is: het is gebouwd met de baksteen zelf, die uit het muurvlak steekt, zodat strijklicht schaduw maakt en daarmee het motief. Rond het middaguur, met de zon hoog, worden de torens visueel plat en is een groot deel van de decoratie niet meer te lezen.

Wat zijn de belangrijkste torens van Zaragoza?

Die van de Kerk van La Magdalena, in het oosten van de oude binnenstad, waarschijnlijk de mooiste; die van San Pablo, in de wijk El Gancho, met een toren-in-een-torenstructuur overgenomen van de minaretten van de Almohaden; en de muur van de parroquieta van La Seo, die geen toren is maar wel het verfijndste stuk van de stad.

Kun je de interieurs bezoeken?

Met moeite: zowel La Magdalena als San Pablo heeft heel beperkte openingstijden die aan de diensten gebonden zijn, en je treft ze makkelijk gesloten aan. De torens, waar het om gaat, zie je vanaf de straat op elk uur en zonder iets te betalen. La Seo heeft wel ruime bezoektijden en betaalde toegang.

Waarom staat de toren van San Juan de los Panetes scheef?

Door ongelijke zetting van de fundering: hij werd gebouwd vlak bij de oude bedding van de Ebro, op zachte en ongelijke alluviale grond, en de bodem gaf in de loop van de tijd onregelmatig mee. Het is hetzelfde mechanisme als in Pisa, op een andere schaal. Hij staat al eeuwen zo zonder dat het gebouw is ingestort.

Is er meer mudéjar in Aragón?

Heel veel, en de erkenning door Unesco geldt voor het regionale geheel, niet voor losse werken. Naast Zaragoza zijn er uitzonderlijke torens in Teruel – vier, die met elk van deze kunnen wedijveren –, in Calatayud, in Tarazona en in tientallen dorpen in de dalen van de Jalón en de Jiloca.

Praktische informatie

De drie belangrijksteDe toren van La Magdalena, de toren van San Pablo en de muur van de parroquieta van La Seo.
Beste tijdstipHalverwege de ochtend of aan het eind van de dag: het patroon wordt met schaduw getekend en heeft strijklicht nodig.
GratisAlle torens zie je vanaf de straat. De interieurs hebben beperkte openingstijden vanwege de diensten.
La SeoDe mudéjarmuur zit aan de zijkant die op de straat uitkijkt, niet aan het plein. Je moet eromheen lopen.
WeetjeDe toren van San Juan de los Panetes staat scheef, en vanuit sommige hoeken zie je dat beter dan vanuit andere.
VerderGaat je reis verder door Aragón, dan heeft Teruel vier torens die met deze kunnen wedijveren.

Op de kaart

🎧 Met Viavoy

Wandel door Zaragoza en luister in je eigen tempo

Download Viavoy en wandel offline door Zaragoza, wanneer je wilt.

vanaf 2,99 €· eenmalige betaling
City Pass · 9,99 €3 dagen, alle tours in Zaragoza
Meer over Viavoy →
Viavoy-app

Lees verder

Andere artikelen

Routes

Zaragoza in 2 dagen: Rome, mudéjar, taifas en barok

Cultuur

Caesaraugusta: de Romeinse stad onder Zaragoza

Monumenten

De Aljafería: een taifapaleis dat nu een parlement is

Gastronomie

El Tubo: tapas in Zaragoza en wat je bestelt