Το μουδέχαρ της Σαραγόσας: αρχιτεκτονική πρώτης γραμμής με τούβλο
Μια ολόκληρη διακοσμητική γλώσσα που αναπτύχθηκε επειδή στην κοιλάδα του Έβρου δεν υπάρχει καλή πέτρα. Πού είναι οι πύργοι, τι να κοιτάξεις σε αυτούς και τι ώρα, γιατί το σχέδιο γίνεται με τη σκιά.
Το αραγονικό μουδέχαρ έχει ανακηρυχθεί Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς και είναι πιθανότατα το καλύτερο ευρωπαϊκό παράδειγμα του πώς ένας περιορισμός στα υλικά μπορεί να γεννήσει ένα στιλ. Εδώ δεν υπάρχουν κοντινά λατομεία καλής πέτρας, οπότε οι αλαρίφες —μάστορες χτίστες της ανδαλουσιανής παράδοσης που συνέχισαν να δουλεύουν μετά τη χριστιανική κατάκτηση— ανέπτυξαν μια ολόκληρη γλώσσα με βάση το τούβλο.
Πήγαινε μεσημέρι προς το πρωί ή αργά το απόγευμα. Το σχέδιο του μουδέχαρ δημιουργείται από τη σκιά: το τούβλο τοποθετείται σε προεξοχή και χρειάζεται πλάγιο φως. Το μεσημέρι οι πύργοι ισιώνουν και το μοτίβο χάνεται.
Πώς λειτουργεί τεχνικά
Σκιά, κεραμικό και επανάληψη.
Η αρχή είναι απλή και πολύ αποτελεσματική: τα τούβλα τοποθετούνται έτσι ώστε να προεξέχουν από το επίπεδο του τοίχου, σε προεξοχή, ώστε το φως που πέφτει από το πλάι να δημιουργεί σκιά και μαζί της το σχέδιο. Το μοτίβο δεν είναι ζωγραφισμένο ούτε σκαλισμένο: είναι χτισμένο με την ίδια την τοιχοποιία.
Σε αυτό προστίθενται πράσινα και λευκά εφυαλωμένα πλακίδια ένθετα στα κενά, που φέρνουν χρώμα και λάμψη, και σε ορισμένες περιπτώσεις κεραμικά σε σχήμα αστεριού ή ρόμβου. Ο συνδυασμός του θαμπού τούβλου με το γυαλιστερό εφυάλωμα πολλαπλασιάζει το αποτέλεσμα.
Το ρεπερτόριο των μοτίβων είναι περιορισμένο αλλά συνδυάζεται με άπειρους τρόπους: ρόμβοι, οκτάκτινα πλέγματα, τυφλά τοξάκια που διασταυρώνονται, ζωφόροι με γωνίες, επιφάνειες σέμπκα. Σε έναν πύργο επικαλύπτονται διάφορες ζώνες καθώς ανεβαίνεις, έτσι ώστε κάθε τμήμα να έχει το δικό του σχέδιο.
Και υπάρχει ένα στοιχείο που αξίζει να έχεις στο μυαλό σου: όλα αυτά έγιναν με το φθηνότερο διαθέσιμο υλικό, από ενορίες χωρίς μεγάλα έσοδα και με ντόπια εργατικά χέρια. Το αραγονικό μουδέχαρ είναι αρχιτεκτονική κορυφαίου επιπέδου φτιαγμένη με μέτριο προϋπολογισμό, και αυτό είναι που το κάνει εξαιρετικό.
Πιθανότατα ο ωραιότερος πύργος της πόλης: οκταγωνικός, με ρόμβους, οκτάκτινα πλέγματα, τυφλά τοξάκια και ζωφόρους επάλληλες σε διαδοχικές ζώνες. Είναι σχεδόν ένας κατάλογος του αραγονικού ρεπερτορίου σε έναν μόνο κορμό. Το εσωτερικό έχει πολύ περιορισμένο ωράριο, αλλά ο πύργος φαίνεται πάντα.
Την αποκαλούν τρίτο καθεδρικό. Ο οκταγωνικός πύργος της του 14ου αιώνα έχει δομή πύργου μέσα σε πύργο, με τη σκάλα ανάμεσα σε δύο ομόκεντρα σώματα, σχήμα που κληρονομήθηκε κατευθείαν από τους μιναρέδες των Αλμοχάδων. Μέσα, ένα ρετάμπλο του Νταμιάν Φορμέντ.
Κατέβασε την εφαρμογή και ανακάλυψε την πόλη Zaragoza χωρίς σύνδεση, όποτε θέλεις. Κάνε τη διαδρομή με τα πόδια Η ρωμαϊκή Καισαραυγούστα και οι πύργοι μουδέχαρ με έναν ντόπιο ξεναγό στο αυτί σου.
Ο πρώτος είναι ο πύργος της Μαγδαλένα, στα ανατολικά της παλιάς πόλης, και πιθανότατα ο ωραιότερος. Είναι οκταγωνικός και επικαλύπτει διάφορες ζώνες με διαφορετική διακόσμηση, με ένθετα πλακίδια, σε έναν κορμό που λειτουργεί ως δειγματολόγιο του στιλ. Η γειτονιά γύρω του διατηρεί τον μεσαιωνικό ιστό και είναι η πιο ζωντανή της παλιάς πόλης.
Ο δεύτερος είναι αυτός του Σαν Πάμπλο, στη συνοικία Ελ Γκάντσο, στα δυτικά. Το επιπλέον ενδιαφέρον του είναι δομικό: δύο ομόκεντρα οκταγωνικά σώματα με τη σκάλα ανάμεσά τους, σχήμα που έρχεται κατευθείαν από τους μιναρέδες των Αλμοχάδων. Και βρίσκεται σε έναν ναό που, λόγω μεγέθους και ποιότητας, αξίζει το παρατσούκλι του τρίτου καθεδρικού.
Και το τρίτο δεν είναι ελεύθερος πύργος αλλά ένας τοίχος: αυτός της παρροκιέτα της Λα Σέο, στην πλευρά που βλέπει στον δρόμο. Είναι μια επιφάνεια από τούβλο και κεραμικό του 14ου αιώνα που καλύπτει όλη την επιφάνεια σαν ταπισερί, και είναι το πιο εκλεπτυσμένο κομμάτι μουδέχαρ της πόλης.
Υπάρχει και ένας τέταρτος που αξίζει για άλλον λόγο: ο πύργος του Σαν Χουάν δε λος Πανέτες, στην Πλατεία του Πιλάρ, που γέρνει εμφανώς λόγω της καθίζησης του εδάφους πάνω σε προσχωσιγενή εδάφη. Η αίσθηση της κλίσης αλλάζει πολύ ανάλογα με τη γωνία από την οποία τον κοιτάς.
Γιατί το μουδέχαρ είναι Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς
Η ανακήρυξη της UNESCO αναγνωρίζει το μουδέχαρ της Αραγονίας ως σύνολο, όχι ένα μεμονωμένο έργο, και αυτή η απόφαση έχει λογική: αυτό που προστατεύεται είναι ένα ολόκληρο πολιτισμικό φαινόμενο, η επιβίωση των ανδαλουσιανών τεχνικών σε χριστιανικό έδαφος για αιώνες μετά την κατάκτηση.
Οι αλαρίφες που έφτιαξαν αυτούς τους πύργους ήταν, σε πολλές περιπτώσεις, μουδέχαρ με την κυριολεκτική έννοια του όρου: μουσουλμάνοι που έμειναν σε χριστιανικό έδαφος διατηρώντας τη θρησκεία και την τέχνη τους. Δούλεψαν για καπιτούλα καθεδρικών, ενορίες και ευγενείς, και η γλώσσα τους έγινε το χαρακτηριστικό στιλ της περιοχής.
Αυτή η συνέχεια κράτησε ως τον 16ο αιώνα, πολύ μετά την εξαφάνισή της σε άλλες περιοχές της χερσονήσου, και παρήγαγε ένα τεράστιο σύνολο έργων σκορπισμένο σε όλη την Αραγονία: εκτός από τη Σαραγόσα, υπάρχουν εξαιρετικοί πύργοι στο Τερουέλ, στο Καλαταγιούδ, στην Ταραθόνα και σε δεκάδες χωριά της κοιλάδας του Χαλόν και του Χιλόκα.
Για τον επισκέπτη που απλώς περνά από τη Σαραγόσα, τα τρία κομμάτια της παλιάς πόλης αρκούν για να καταλάβει το φαινόμενο. Αν όμως το ταξίδι περιλαμβάνει την επαρχία, το Τερουέλ έχει τέσσερις πύργους μουδέχαρ που ανταγωνίζονται οποιονδήποτε από αυτούς.
Ο εξωτερικός τοίχος μουδέχαρ, αυτός της παρροκιέτα, είναι το πιο εκλεπτυσμένο κομμάτι της πόλης: τούβλο σε προεξοχή και εφυαλωμένο κεραμικό που καλύπτουν όλη την επιφάνεια σαν ταπισερί. Βρίσκεται στην πλευρά που βλέπει στον δρόμο, όχι στην πλατεία, και πάρα πολλοί δεν τον βλέπουν.
Ο οκταγωνικός πύργος της γέρνει εμφανώς λόγω άνισης καθίζησης των θεμελίων πάνω σε προσχωσιγενή εδάφη. Από ορισμένα σημεία της πλατείας μόλις που φαίνεται και από άλλα είναι προφανές. Η καλύτερη γωνία είναι από την πλευρά του Πύργου της Θούδα.
Η αρχιτεκτονική γλώσσα που ανέπτυξαν οι αλαρίφες της ανδαλουσιανής παράδοσης που συνέχισαν να δουλεύουν σε χριστιανικό έδαφος μετά την κατάκτηση, χρησιμοποιώντας τούβλο σε προεξοχή και εφυαλωμένο κεραμικό για να δημιουργούν διακόσμηση με φως και σκιά. Γεννήθηκε από έναν περιορισμό στα υλικά —στην κοιλάδα του Έβρου δεν υπάρχει καλή πέτρα— και έχει ανακηρυχθεί ως σύνολο Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς.
Γιατί πρέπει να το δεις μια συγκεκριμένη ώρα;
Γιατί το σχέδιο δεν είναι ζωγραφισμένο ούτε σκαλισμένο: είναι χτισμένο με το ίδιο το τούβλο τοποθετημένο να προεξέχει από το επίπεδο του τοίχου, ώστε το πλάγιο φως να δημιουργεί σκιά και μαζί της το μοτίβο. Το μεσημέρι, με τον ήλιο ψηλά, οι πύργοι ισιώνουν οπτικά και μεγάλο μέρος της διακόσμησης παύει να διαβάζεται.
Ποιοι είναι οι σημαντικότεροι πύργοι της Σαραγόσας;
Αυτός της εκκλησίας της Μαγδαλένα, στα ανατολικά της παλιάς πόλης, πιθανότατα ο ωραιότερος· αυτός του Σαν Πάμπλο, στη συνοικία Ελ Γκάντσο, με δομή πύργου μέσα σε πύργο κληρονομημένη από τους μιναρέδες των Αλμοχάδων· και ο τοίχος της παρροκιέτα της Λα Σέο, που δεν είναι πύργος αλλά είναι το πιο εκλεπτυσμένο κομμάτι της πόλης.
Μπορείς να επισκεφτείς τα εσωτερικά;
Με δυσκολία: τόσο η Μαγδαλένα όσο και ο Σαν Πάμπλο έχουν πολύ περιορισμένο ωράριο συνδεδεμένο με τις λειτουργίες και είναι εύκολο να τις βρεις κλειστές. Οι πύργοι, που είναι αυτό που πρέπει να δεις, φαίνονται από τον δρόμο οποιαδήποτε ώρα και χωρίς να πληρώσεις τίποτα. Η Λα Σέο έχει όντως ευρύ ωράριο επίσκεψης και είσοδο με εισιτήριο.
Γιατί ο πύργος του Σαν Χουάν δε λος Πανέτες είναι στραβός;
Λόγω άνισης καθίζησης των θεμελίων: χτίστηκε κοντά στην παλιά κοίτη του Έβρου, πάνω σε μαλακά και ανομοιογενή προσχωσιγενή εδάφη, και το έδαφος υποχώρησε ακανόνιστα με τον καιρό. Είναι ο ίδιος μηχανισμός με την περίπτωση της Πίζας, σε άλλη κλίμακα. Είναι έτσι εδώ και αιώνες χωρίς να έχει πέσει το κτίριο.
Υπάρχει κι άλλο μουδέχαρ στην Αραγονία;
Πάρα πολύ, και η ανακήρυξη της UNESCO καλύπτει το σύνολο της περιοχής, όχι μεμονωμένα έργα. Εκτός από τη Σαραγόσα, υπάρχουν εξαιρετικοί πύργοι στο Τερουέλ —τέσσερις, που ανταγωνίζονται οποιονδήποτε από αυτούς—, στο Καλαταγιούδ, στην Ταραθόνα και σε δεκάδες χωριά της κοιλάδας του Χαλόν και του Χιλόκα.
Πρακτικές πληροφορίες
Τα τρία βασικάΟ πύργος της Μαγδαλένα, ο πύργος του Σαν Πάμπλο και ο τοίχος της παρροκιέτα της Λα Σέο.
Καλύτερη ώραΜεσημέρι προς το πρωί ή αργά το απόγευμα: το σχέδιο γίνεται με τη σκιά και χρειάζεται πλάγιο φως.
ΔωρεάνΌλοι οι πύργοι φαίνονται από τον δρόμο. Τα εσωτερικά έχουν περιορισμένο ωράριο λόγω λειτουργιών.
Η Λα ΣέοΟ τοίχος της μουδέχαρ βρίσκεται στην πλευρά που βλέπει στον δρόμο, όχι στην πλατεία. Πρέπει να τη γυρίσεις.
ΠεριέργειαΟ πύργος του Σαν Χουάν δε λος Πανέτες γέρνει, και φαίνεται περισσότερο από κάποιες γωνίες παρά από άλλες.
Πιο πέραΑν το ταξίδι συνεχίζει στην Αραγονία, το Τερουέλ έχει τέσσερις πύργους που ανταγωνίζονται αυτούς.
Στον χάρτη
🎧 Με το Viavoy
Περπάτησε στην πόλη Zaragoza και άκουσέ την με τον δικό σου ρυθμό
Κατέβασε το Viavoy και περπάτησε στην πόλη Zaragoza χωρίς σύνδεση, όποτε θέλεις.
από 2,99 €· εφάπαξ πληρωμή
City Pass · 9,99 €3 ημέρες, όλες οι περιηγήσεις στην πόλη Zaragoza