Κρυμμένη ανάμεσα στα κτίρια του Ράβαλ, μικρή, από σκούρα πέτρα και με στρογγυλές μορφές, βρίσκεται η αρχαιότερη εκκλησία που στέκει ακόμη όρθια στη Βαρκελώνη. Σαντ Παου δελ Καμπ σημαίνει «Άγιος Παύλος του Κάμπου», και το όνομα τα λέει όλα: όταν χτίστηκε, εδώ υπήρχαν περιβόλια έξω από τα τείχη. Το μοναστήρι είναι τεκμηριωμένο ήδη από το 911. Μέσα υπάρχει ένα μικροσκοπικό περιστύλιο με πολύλοβα τόξα που είναι από τα πιο σπάνια και πιο όμορφα πράγματα του καταλανικού ρομανικού, και απέχει πέντε λεπτά από τη Λα Ράμπλα.
Χίλια χρόνια κάμπου μέσα στην πόλη
Η απόδειξη της παλαιότητάς του βρίσκεται μέσα: η επιτύμβια πλάκα του Γκιφρέ Μπορέλ, κόμη της Βαρκελώνης και γιου του Γκιφρέ του Τριχωτού, του σχεδόν θρυλικού κόμη από τον οποίο ξεκινά η καταλανική δυναστεία. Ο Γκιφρέ Μπορέλ πέθανε γύρω στο 911, και ο επιτάφιός του είναι από τα αρχαιότερα γραπτά τεκμήρια που σώζονται στην πόλη.
Εκείνο το πρώτο μοναστήρι πιθανότατα καταστράφηκε το 985, όταν ο Αλμανσόρ κατέβηκε από την Κόρδοβα και έκαψε τη Βαρκελώνη. Η εκκλησία που βλέπεις σήμερα είναι ανοικοδόμηση του 12ου αιώνα, ρομανική σαν από εγχειρίδιο: κάτοψη ελληνικού σταυρού, οκταγωνικός τρούλος και μια πύλη με κιονόκρανα σκαλισμένα με θηρία, φύλλα και μορφές.
Και παρέμεινε κάμπος για πολύ καιρό. Το Ράβαλ δεν αστικοποιήθηκε παρά μόνο με την κατασκευή του τείχους του 14ου αιώνα, και για αιώνες ήταν η ζώνη των περιβολιών, των νοσοκομείων και των μοναστηριών: ό,τι η πόλη δεν ήθελε μέσα της. Η εκκλησία έμεινε ακίνητη ενώ γύρω της μεγάλωνε πρώτα η βιομηχανία και μετά η πιο πυκνοκατοικημένη γειτονιά της Ευρώπης.
Το περιστύλιο με τα πολύλοβα τόξα
Είναι πάρα πολύ μικρό, μόλις λίγα μέτρα σε κάθε πλευρά, και έχει μια ιδιαιτερότητα που χτυπά στο μάτι: τα τόξα του δεν είναι ημικυκλικά αλλά πολύλοβα, κομμένα σε λοβούς, με έναν αέρα αδιαμφισβήτητα ανδαλουσιανό. Στο καταλανικό ρομανικό είναι αξιοσημείωτη σπανιότητα, και η πιο αποδεκτή εξήγηση είναι η επαφή με την τέχνη της Αλ-Άνδαλους μέσα από τεχνίτες και πρότυπα που κυκλοφορούσαν στη χερσόνησο.
Πρόσεξε και την εξωτερική πύλη: δύο μαρμάρινα κιονόκρανα δεν είναι ρομανικά αλλά πολύ παλαιότερα, ξαναχρησιμοποιημένα από ένα βησιγοτθικό ή υστερορωμαϊκό κτίριο. Είναι η ίδια πρακτική που θα δεις στο ρωμαϊκό τείχος της Πλάσα Νόβα: χτίζεις με ό,τι έχεις πρόχειρο.
Στα κιονόκρανα του περιστυλίου υπάρχει ένα ολόκληρο θηριολόγιο, φθαρμένο από χίλια χρόνια στο ύπαιθρο: αντωπά πουλιά, τετράποδα, σχηματικές ανθρώπινες μορφές. Αξίζει να πλησιάσεις πολύ, γιατί η φθορά έχει σβήσει τις λεπτομέρειες και διαβάζονται μόνο από κοντά.
Μη χάσεις
Η επιτύμβια πλάκα του 911
Γκιφρέ Μπορέλ, γιος του Γκιφρέ του Τριχωτού. Από τα αρχαιότερα γραπτά τεκμήρια της Βαρκελώνης.
Το πολύλοβο περιστύλιο
Τόξα κομμένα σε λοβούς, με ανδαλουσιανή ηχώ. Σπανιότητα σε όλο το καταλανικό ρομανικό.
Τα ξαναχρησιμοποιημένα κιονόκρανα
Δύο μάρμαρα της πύλης είναι παλαιότερα από το ρομανικό: βησιγοτθικά ή υστερορωμαϊκά.
Ο κάμπος που χάθηκε
Ονομάστηκε «του Κάμπου» γιατί ήταν. Σήμερα βρίσκεται στην πιο πυκνοκατοικημένη γειτονιά της Ευρώπης.
Πώς ταιριάζει στην επίσκεψή σου στη Βαρκελώνη
Βρίσκεται στη νότια άκρη του Ράβαλ, δέκα λεπτά από το MACBA κατεβαίνοντας τη Ράμπλα δελ Ράβαλ —εκεί όπου είναι η χοντρή μπρούντζινη γάτα του Μποτέρο— και πέντε λεπτά από το Παραλέλ και τα Ντρασάνες.
Η επίσκεψη είναι σύντομη, είκοσι λεπτά μαζί με το περιστύλιο, και η είσοδος κοστίζει πολύ λίγο. Το ωράριο είναι περιορισμένο και κλείνει το μεσημέρι, οπότε καλό είναι να το ελέγξεις: είναι ναός σε λειτουργία, όχι μουσείο, και αυτό είναι επίσης μέρος της γοητείας του.
Η αντίθεση με την υπόλοιπη διαδρομή στο Ράβαλ είναι όλη η χάρη της υπόθεσης: περνάς από τη σύγχρονη τέχνη του MACBA στα μαγαζιά με μεταχειρισμένα, από τη γάτα του Μποτέρο σε μια εκκλησία χιλίων χρόνων, σε λιγότερο από ένα χιλιόμετρο. Καμία άλλη γειτονιά της Βαρκελώνης δεν κάνει αυτή τη διαδρομή σε τόσο λίγο χώρο.
Συχνές ερωτήσεις
Πώς ξέρουμε ότι είναι τόσο αρχαίο, του έτους 911;
Από μια επιτύμβια πλάκα που φυλάσσεται μέσα. Είναι ο τάφος του κόμη Γκιφρέ Μπορέλ, γιου ούτε λίγο ούτε πολύ του Γκιφρέ ελ Πιλός, εκείνου του σχεδόν θρυλικού Γκιφρέ του Τριχωτού των κομήτων της Βαρκελώνης. Ο Γκιφρέ Μπορέλ πέθανε γύρω στο έτος 911, και ο επιτάφιός του, σκαλισμένος σε πέτρα, είναι από τους αρχαιότερους που σώζονται στην πόλη. Αυτό το χαραγμένο όνομα είναι που δένει το μοναστήρι σε μια τόσο απίστευτα μακρινή ημερομηνία. Έχεις μπροστά σου πέτρα πάνω από χιλίων χρόνων, στ' αλήθεια.
Αυτά τα τόξα του περιστυλίου έχουν πολύ παράξενο σχήμα, έτσι δεν είναι;
Πολύ καλό μάτι! Αυτά τα κυματιστά τόξα, κομμένα σε λοβούς, έχουν έναν σχεδόν αραβικό αέρα, μια ηχώ της Αλ Άνδαλους που σπάνια θα βρεις στη ρωμανική τέχνη της Καταλονίας. Και υπάρχουν κι άλλα: αν προσέξεις την πύλη της εισόδου, δυο μαρμάρινα κιονόκρανα δεν είναι ρωμανικά, είναι πολύ πιο παλιά, ξαναχρησιμοποιημένα από ένα προγενέστερο βησιγοτθικό κτίριο. Δηλαδή ανακύκλωσαν πέτρες αιώνων πριν για να υψώσουν αυτή την εκκλησία. Καθαρό κολάζ χιλίων χρόνων.
Και γιατί χρειάστηκε να την ξαναχτίσουν;
Επειδή το πιθανότερο είναι ότι την ισοπέδωσαν. Το έτος 985 κατέβηκε από την Κόρδοβα ο φοβερός Αλμανσόρ και έκαψε ολόκληρη τη Βαρκελώνη, χωρίς έλεος· εκείνο το πρώτο μοναστήρι έξω από την πόλη είχε όλες τις πιθανότητες να πέσει σε εκείνη την επιδρομή. Αυτό που βλέπεις σήμερα, η εκκλησία από σκούρα πέτρα, χτίστηκε αργότερα, πια τον 12ο αιώνα, πάνω στη μνήμη όσων καταστράφηκαν. Γι' αυτό είναι τόσο λιτή και συμπαγής: γεννήθηκε σε καιρούς που ένας ναός έπρεπε επίσης να αντέχει ό,τι κι αν ερχόταν.
