Εκατόν σαράντα τέσσερα χρόνια έργων, και η μέτρηση συνεχίζεται. Η Σαγράδα Φαμίλια είναι η πιο διάσημη ημιτελής εκκλησία του κόσμου, το έργο στο οποίο ο Αντόνι Γκαουντί αφιέρωσε σαράντα τρία χρόνια, και τα τελευταία από αυτά ζώντας μέσα στο εργαστήριο σαν μοναχός. Όταν του κατηγορούσαν την αργοπορία, απαντούσε ότι ο πελάτης του δεν βιαζόταν. Σήμερα είναι Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς, δέχεται εκατομμύρια επισκέπτες και εξακολουθεί να χρηματοδοτείται ακριβώς όπως το 1882: με δωρεές και με όσα πληρώνουν όσοι μπαίνουν.
Μια ανάθεση που δεν ήταν δική του
Το αρχικό σχέδιο το υπέγραψε το 1882 ο Φρανθίσκο ντε Πάουλα δελ Βιγιάρ, και ήταν μια απολύτως συμβατική νεογοτθική εκκλησία. Ο Βιγιάρ τσακώθηκε με τους χρηματοδότες για ζητήματα υλικών και παραιτήθηκε τον επόμενο χρόνο. Η ανάθεση πέρασε τότε σε έναν αρχιτέκτονα τριάντα ενός χρονών, πρακτικά άγνωστο, που την ξανάφτιαξε από την αρχή: τον Γκαουντί.
Αυτό που έκανε δεν έχει προηγούμενο. Αντικατέστησε τις γοτθικές αντηρίδες με κεκλιμένες κολόνες που διακλαδώνονται σαν δέντρα, υπολογισμένες με μακέτες από σχοινιά και βαρίδια κρεμασμένες ανάποδα —τη διάσημη αλυσοειδή μακέτα— ώστε η κατασκευή να δουλεύει μόνο σε θλίψη. Είναι ευθειογενής γεωμετρία εφαρμοσμένη σε έναν ναό, και δεν υπήρχε τίποτα παρόμοιο.
Σχεδίασε δεκαοκτώ πύργους: δώδεκα για τους αποστόλους, τέσσερις για τους ευαγγελιστές, έναν για την Παναγία και τον κεντρικό για τον Ιησού, προβλεπόμενο στα 172,5 μέτρα. Αυτό το ύψος δεν είναι αυθαίρετο: ο Γκαουντί το όρισε χαμηλότερα από το βουνό του Μουντζουίκ, γιατί θεωρούσε ότι το ανθρώπινο έργο δεν έπρεπε να ξεπερνά το έργο του Θεού.
Τρεις προσόψεις και ένα τραμ
Η πρόσοψη της Γέννησης, στα ανατολικά, είναι η μόνη που ο Γκαουντί άφησε πρακτικά τελειωμένη, και είναι αυτή που πρέπει να κοιτάξεις με την ησυχία σου: κάθε εκατοστό είναι σκαλισμένο με φυτά, ζώα, βοσκούς και αγγέλους μουσικούς. Είναι μια πέτρινη φάτνη στο μέγεθος κτιρίου, και πολλές μορφές πλάστηκαν με πρότυπο πραγματικούς ανθρώπους και ζώα της γειτονιάς.
Την πρόσοψη των Παθών, στα δυτικά, τη σκάλισε ο Ζουζέπ Μαρία Σουμπιράκς από το 1987 και μετά, σε ένα γωνιώδες και γυμνό ύφος που ακόμη διχάζει. Η σύγκρισή τους είναι η μισή επίσκεψη: είναι δύο αντίθετοι τρόποι να καταλάβεις τι σημαίνει να συνεχίζεις το έργο ενός άλλου.
Και στις 7 Ιουνίου 1926 ο Γκαουντί βγήκε από το εργοτάξιο περπατώντας προς τη λειτουργία και τον παρέσυρε ένα τραμ στη Γκραν Βία. Ήταν τόσο κακοντυμένος και είχε τόσο την όψη φτωχού που κανείς δεν τον αναγνώρισε ούτε θέλησε να τον βοηθήσει: τον πέρασαν για ζητιάνο και τον πήγαν στο νοσοκομείο των απόρων. Πέθανε τρεις μέρες αργότερα. Είναι θαμμένος στην κρύπτη, κάτω από τον ναό.
Μη χάσεις
Η πρόσοψη της Γέννησης
Η μόνη που ο Γκαουντί άφησε σχεδόν τελειωμένη. Μια πέτρινη φάτνη με μορφές πλασμένες από πραγματικούς γείτονες.
Οι κολόνες που διακλαδώνονται
Ένα δομικό δάσος υπολογισμένο με μακέτες από σχοινιά και βαρίδια κρεμασμένες ανάποδα.
172,5 μέτρα και ούτε ένα παραπάνω
Ο πύργος του Ιησού μένει χαμηλότερα από το Μουντζουίκ: για τον Γκαουντί, το ανθρώπινο δεν ξεπερνά το θείο.
Τα βιτρό κατά θερμοκρασία
Ψυχρά στα ανατολικά, θερμά στα δυτικά. Το εσωτερικό αλλάζει ολόκληρο ανάλογα με την ώρα που θα μπεις.
Πώς ταιριάζει στην επίσκεψή σου στη Βαρκελώνη
Βρίσκεται στο Eixample, είκοσι λεπτά με τα πόδια από τη Λα Πεδρέρα ανεβαίνοντας από την οδό Προβένσα, ή δύο στάσεις με το μετρό. Η διαδρομή ανάμεσα στις δύο διασχίζει τον πολεοδομικό κάνναβο του Σερδά και περνά από την Κάζα δε λες Πούντσες και το υπόλοιπο μοντερνιστικό Eixample.
Κλείσε εισιτήριο πραγματικά νωρίς: εβδομάδες, όχι μέρες. Είναι το πιο πολυσύχναστο μνημείο της Ισπανίας και τα εισιτήρια με ώρα εξαντλούνται. Το βασικό εισιτήριο δίνει πρόσβαση στο εσωτερικό· οι πύργοι πληρώνονται χωριστά και ανεβαίνεις με ασανσέρ, κατεβαίνοντας μετά με τα πόδια από μια στενότατη ελικοειδή σκάλα που δεν είναι για όλους.
Το εσωτερικό εντυπωσιάζει περισσότερο από το εξωτερικό σχεδόν όποιον μπαίνει. Τα βιτρό είναι ταξινομημένα κατά θερμοκρασία χρώματος —ψυχρά στα ανατολικά, θερμά στα δυτικά—, οπότε το φως αλλάζει ριζικά ανάλογα με την ώρα: μπλε και πράσινα το πρωί, πορτοκαλί και κόκκινα το απόγευμα. Αν μπορείς να διαλέξεις ώρα, η πιο εντυπωσιακή είναι αργά το απόγευμα.
Συχνές ερωτήσεις
Την άρχισε ο Γκαουντί;
Όχι, και λίγοι το ξέρουν: ο πρώτος αρχιτέκτονας ήταν ο Φρανθίσκο ντε Πάουλα δελ Βιγιάρ, που το 1882 την ξεκίνησε ως μια νεογοτθική εκκλησία από τις πιο συμβατικές. Σε λίγο τσακώθηκε με τους χορηγούς και παραιτήθηκε, και το 1883 η ανάθεση έπεσε στα χέρια ενός Γκαουντί μόλις τριάντα ενός χρονών. Εκείνος πέταξε σχεδόν τα πάντα στη θάλασσα και ξαναφαντάστηκε ολόκληρο τον ναό, από τα θεμέλια, ώσπου τον έκανε αυτό που βλέπεις. Οπότε αυτό που ξεκίνησε ως μια εκκλησία σαν τις άλλες μεταμορφώθηκε, χάρη σε μια αλλαγή σκυτάλης, στο πιο εξαιρετικό έργο της πόλης.
Γιατί στ' αλήθεια αργεί τόσο να τελειώσει;
Πέρα από εκείνο το αστείο του ότι ο πελάτης του —ο Θεός— δεν βιαζόταν, υπάρχουν πολύ συγκεκριμένοι λόγοι. Η Σαγράδα Φαμίλια είναι εξιλαστήριος ναός, που σημαίνει ότι χτίζεται μόνο με δωρεές και, σήμερα, με ό,τι δίνουν όσοι την επισκέπτονται: δεν έχει πάρει ποτέ δημόσιο χρήμα, και χωρίς κεφάλαια δεν υπάρχει έργο. Και από πάνω, το 1936, στη διάρκεια του Εμφυλίου, κάποιοι εμπρηστές μπήκαν στο εργαστήριο του Γκαουντί και κατέστρεψαν τις μακέτες του και τα πρωτότυπα σχέδιά του. Η ανασύνθεση της ιδέας του από εκείνα τα σπασμένα κομμάτια κράτησε χρόνια. Δεν είναι βραδύτητα: είναι σχεδόν θαύμα που στέκεται ακόμη όρθια.
Θα τελειώσει κάποια μέρα;
Είναι όλο και πιο κοντά, κι ας είναι δύσκολο να το πιστέψεις μετά από τόσο καιρό. Ο μεγάλος κεντρικός πύργος, αυτός του Ιησού, ολοκληρώθηκε το 2026, ακριβώς στα εκατό χρόνια από τον θάνατο του Γκαουντί: για πρώτη φορά στην ιστορία βλέπεις τον ναό σχεδόν ολόκληρο να δείχνει προς τον ουρανό. Μένουν λεπτομέρειες, σκάλες, η πρόσοψη της Δόξας... αλλά ο σκελετός του ονείρου του είναι πια πλήρης. Σκέψου ότι αυτός που το ξεκίνησε δεν περίμενε να το δει, κι εμείς το βλέπουμε. Τι τύχη που έχουμε.
