Oblężenia Saragossy: dwie blokady i miasto zrównane z ziemią
Twierdza bez bastionów, która przez wiele miesięcy opierała się armii Napoleona, a ludność cywilna walczyła dom po domu. Co stoi do dziś i gdzie możesz dotknąć tego, co się wydarzyło.
W 1808 roku armia francuska przybyła pod Saragossę w przekonaniu, że zdobędzie ją w kilka dni: miasto miało stare średniowieczne mury, bez nowoczesnych bastionów, i nieliczny garnizon. Francuzi się pomylili. Opór trwał miesiącami, organizowano go w biegu, a ludność cywilna walczyła dom po domu. To wydarzenie do dziś kształtuje tożsamość miasta.
Na Puerta del Carmen, ostatniej zachowanej bramie dawnych murów, ślady kul i odłamków z 1809 roku wciąż tkwią w nienaprawionych kamiennych ciosach. To jedyne miejsce, w którym możesz dosłownie dotknąć tego, co się wydarzyło.
Dwa bardzo różne oblężenia
1808 oraz 1808-1809.
Pierwsze oblężenie zaczęło się w czerwcu 1808 roku. Francuzi spodziewali się twierdzy, która szybko się podda, a trafili na obronę improwizowaną, lecz zaciętą, z walkami na ulicach i w klasztorach zamienionych w punkty oporu. Po dwóch miesiącach i kilku nieudanych próbach szturmu zwinęli oblężenie.
Drugie, między grudniem 1808 a lutym 1809 roku, wyglądało zupełnie inaczej. Francuzi wyciągnęli wnioski: zmienili taktykę i posuwali się kwartał po kwartale, wysadzając budynki minami, zamiast szturmować pozycje. Wojna zamieniła się w systematyczne burzenie.
Tymczasem w mieście szerzyła się epidemia tyfusu, której sprzyjały ścisk, brak żywności i niemożność grzebania zmarłych. Kiedy w lutym 1809 roku twierdza skapitulowała, zginęło już kilkadziesiąt tysięcy ludzi, w większości cywilów, i przeważnie z powodu chorób.
Obroną dowodził generał José de Palafox i to jego postać zrosła się z tym wydarzeniem, choć w rzeczywistości obrona była dziełem znacznie bardziej zbiorowym, niż przekazywała późniejsza propaganda. Miasto zostało praktycznie zniszczone i podnosiło się z ruin przez dziesięciolecia.
Klasycystyczny łuk o trzech przejściach, zbudowany kilka dziesięcioleci przed oblężeniami, dziś stoi samotnie na rondzie. Jego uporządkowany, oświeceniowy język kontrastuje z tym, co spotkało go później, i właśnie ten kontrast sprawia, że pomnik tak działa. Podejdź od strony, która wychodzi na pola.
Jej klasztor wyleciał w powietrze podczas pierwszego oblężenia i ocalał tylko platereskowy portal z alabastru, który później włączono do obecnej świątyni. W krypcie przechowuje się wczesnochrześcijańskie sarkofagi z IV wieku, które przetrwały wszystko.
Agustina Zaragoza Domenech istniała naprawdę, a jej czyn jest udokumentowany. Podczas pierwszego oblężenia, na baterii przy Portillo, gdy artylerzyści zginęli albo się wycofali, a wojska francuskie nacierały, chwyciła lont i wystrzeliła z działa. Ten gest na chwilę powstrzymał szturm.
Od tego momentu mit powstawał szybko i bardzo skutecznie. Propaganda wojenna, literatura romantyczna, ryciny, a później kino zrobiły z konkretnej kobiety narodową ikonę, dość odległą od jej prawdziwej biografii.
Bo jej biografia toczy się dalej: przez resztę wojny pozostała związana z armią, uzyskała stopień wojskowy, dostała się do niewoli i zdołała uciec, a zmarła wiele lat później w Ceucie. O tym późniejszym życiu, o wiele ciekawszym niż scena z działem, prawie nikt nie opowiada.
Goya, który był Aragończykiem, przyjechał do Saragossy w czasie oblężeń na zlecenie Palafoxa, żeby zobaczyć i udokumentować ruiny. Cykl rycin „Okropności wojny” jest bezpośrednio związany z tym, co zobaczył tutaj i na innych polach tamtej wojny, a jego ton nie ma w sobie nic bohaterskiego: to oskarżenie.
Co zostało do dziś
Fizycznie niewiele, i to skutek oblężenia, które polegało na burzeniu miasta kwartał po kwartale. Najwymowniejsza jest Puerta del Carmen, jedyna brama dawnych murów, która przetrwała późniejsze rozbiórki, ze śladami kul i odłamków zachowanymi bez restauracji.
Na przeciwnym krańcu starego miasta Plaza de los Sitios upamiętnia to wydarzenie pomnikiem z początku XX wieku. Cały plac zagospodarowano w 1908 roku na Wystawę Hiszpańsko-Francuską z okazji stulecia, więc upamiętnienie wojskowej klęski dało w końcu początek nowej dzielnicy.
Przy tym samym placu stoi Museo de Zaragoza, z bezpłatnym wstępem, z salą poświęconą Goi z oryginalnymi dziełami, a do tego z rzymską kolekcją archeologiczną. To chyba najlepszy sposób, żeby zamknąć trasę śladami tego wydarzenia.
Jest też ślad mniej oczywisty: w tamtych miesiącach zniknęła duża część religijnego dziedzictwa miasta. Całe klasztory, kościoły i opactwa wyleciały w powietrze albo przestały się do czegokolwiek nadawać, i dlatego w mieście o takiej historii zostało stosunkowo niewiele budynków sprzed XIX wieku.
📍 Ensanche (dzielnica o szachownicowym układzie ulic)
Pomnik, dzieło Agustína Querola, wzniesiono na stulecie w 1908 roku i razem z nim zagospodarowano cały plac na Wystawę Hiszpańsko-Francuską. Kilka ówczesnych pawilonów wciąż stoi i mieści dziś Museo de Zaragoza oraz Szkołę Sztuk.
Islamski pałac z XI wieku również ucierpiał podczas oblężeń, kiedy służył jako koszary, a te zniszczenia doszły do tych, które nosił już od czasów, gdy był siedzibą Inkwizycji. Leży po drodze od Puerta del Carmen.
To dwa oblężenia, które miasto przeszło podczas hiszpańskiej wojny o niepodległość. Pierwsze, w 1808 roku, zwinięto po dwóch miesiącach. Drugie, między grudniem 1808 a lutym 1809 roku, zakończyło się kapitulacją i dziesiątkami tysięcy zabitych, w większości cywilów, i przeważnie z powodu epidemii tyfusu, której sprzyjał ścisk.
Dlaczego miasto bez nowoczesnych murów tak długo się broniło?
Właśnie dlatego: skoro nie było skutecznych murów obronnych, obronę zorganizowano w środku, ulica po ulicy i dom po domu, z udziałem ludności cywilnej i z klasztorami zamienionymi w punkty oporu. Taki opór w mieście był bardzo kosztowny dla regularnej armii przyzwyczajonej do szturmowania pozycji.
Kim była Agustina de Aragón?
To Agustina Zaragoza Domenech, której czyn jest udokumentowany: podczas pierwszego oblężenia, na baterii przy Portillo, gdy artylerzyści polegli, chwyciła lont i wystrzeliła z działa, na chwilę powstrzymując szturm. Przez resztę wojny pozostała związana z armią, uzyskała stopień wojskowy i zmarła wiele lat później w Ceucie.
Gdzie dziś widać ślady?
Przede wszystkim na Puerta del Carmen, jedynej bramie dawnych murów, która przetrwała: jej kamienne ciosy zachowują ślady kul i odłamków z 1809 roku, nigdy nierestaurowane. Także w bazylice Santa Engracia, której klasztor wyleciał w powietrze podczas pierwszego oblężenia i został po nim tylko portal, oraz na Plaza de los Sitios, która jest już miejscem pamięci.
Co łączy Goyę z oblężeniami?
Goya, Aragończyk, przyjechał do Saragossy w czasie wojny na zlecenie generała Palafoxa, żeby zobaczyć i udokumentować ruiny. Cykl rycin „Okropności wojny” jest bezpośrednio związany z tym, co zobaczył tutaj i w innych miejscach, a jego ton nie ma w sobie nic bohaterskiego: to oskarżenie samej wojny.
Dlaczego zostało tak mało zabytków sprzed XIX wieku?
Bo drugie oblężenie polegało dosłownie na burzeniu miasta: Francuzi posuwali się kwartał po kwartale, wysadzając budynki minami. Całe klasztory, kościoły i opactwa zniknęły albo przestały się do czegokolwiek nadawać, i dlatego w mieście o takiej historii stoi stosunkowo niewiele dawnych budynków.
Informacje praktyczne
KiedyPierwsze oblężenie w 1808 roku; drugie między grudniem 1808 a lutym 1809 roku.
Namacalny śladPuerta del Carmen, z nienaprawionymi śladami pocisków z 1809 roku. Za darmo i pod gołym niebem.
UpamiętnieniePlaza de los Sitios, z pomnikiem z 1908 roku i z Museo de Zaragoza, z bezpłatnym wstępem.
GoyaPrzyjechał udokumentować ruiny na zlecenie Palafoxa. Sala z oryginalnymi dziełami w Museo de Zaragoza.
Santa EngraciaJej klasztor wyleciał w powietrze podczas pierwszego oblężenia. Został tylko platereskowy portal.
Trasa spaceruPuerta del Carmen i pałac Aljafería na zachodzie; Plaza de los Sitios i Santa Engracia na południowym wschodzie.
Na mapie
🎧 Z Viavoy
Spaceruj po Zaragoza i słuchaj we własnym tempie
Pobierz Viavoy i zwiedzaj Zaragoza offline, kiedy chcesz.
od 2,99 €· płatność jednorazowa
City Pass · 9,99 €3 dni, wszystkie trasy w Zaragoza