Αραβικά λουτρά του 11ου αιώνα, αρκετούς αιώνες παλαιότερα από την Αλάμπρα, κρυμμένα σε ένα σπίτι της Κάρρερα ντελ Δάρρο. Μπαίνεις, τα μάτια αργούν να συνηθίσουν το μισοσκόταδο και τότε βλέπεις την οροφή: διάτρητη από δεκάδες φεγγίτες σε σχήμα οκτάκτινου αστεριού, από τους οποίους το φως έπεφτε σε λεπτές δέσμες πάνω στον ατμό. Είναι από τα καλύτερα διατηρημένα ισλαμικά λουτρά της Ισπανίας και η είσοδος κοστίζει σχεδόν τίποτα.
Παλαιότερα από την Αλάμπρα
Το Μπανιουέλο είναι του 11ου αιώνα, της εποχής των Ζιριδών, της βερβερικής δυναστείας που ίδρυσε την ισλαμική Γρανάδα και μετέφερε εδώ την πρωτεύουσα από την παλιά Μεδίνα Ελβίρα. Αυτό σημαίνει ότι είναι περίπου διακόσια χρόνια παλαιότερο από την Αλάμπρα: όταν χτίστηκε, ο απέναντι λόφος δεν είχε ακόμη ούτε φρούριο των Νασριδών.
Το πραγματικό του όνομα ήταν Χαμάμ αλ-Γιάουζα, το Λουτρό της Καρυδιάς, από ένα δέντρο που φύτρωνε δίπλα. «Μπανιουέλο» είναι το χαϊδευτικό υποκοριστικό με το οποίο το βάφτισαν οι κάτοικοι της Γρανάδας και που τελικά επικράτησε.
Το σύστημα θέρμανσης είναι αυτό που κληρονομήθηκε από τους Ρωμαίους: κάτω από το δάπεδο υπάρχει ένας κούφιος θάλαμος —ένα υπόκαυστο— από τον οποίο κυκλοφορούσε ο ζεστός αέρας ενός φούρνου, και ένας λέβητας ζέσταινε το νερό και παρήγαγε τον ατμό. Οι τρεις αίθουσες αναπαράγουν την κλασική σειρά: κρύα, χλιαρή και ζεστή, που τις διέσχιζες με αυτή τη σειρά.
Ένα μουσείο από κλεμμένες κολόνες
Κοίτα τα κιονόκρανα. Δεν είναι ομοιόμορφα: υπάρχουν ρωμαϊκά, βησιγοτθικά και χαλιφατικά κομμάτια, όλα ξαναχρησιμοποιημένα από παλαιότερα κτίρια και τοποθετημένα μαζί εδώ. Είναι μια σταθερή πρακτική στη μεσαιωνική αρχιτεκτονική —να αξιοποιείς ό,τι υπήρχε— και σε αυτή την περίπτωση μετατρέπει την αίθουσα σε έναν μικρό κατάλογο χιλίων χρόνων αρχιτεκτονικής γλυπτικής.
Οι φεγγίτες σε σχήμα οκτάκτινου αστεριού στην θολωτή οροφή είναι το πιο φωτογραφημένο στοιχείο και επίσης το πιο λειτουργικό: άφηναν να μπαίνει φως χωρίς να αφήνουν να βγαίνει ο ατμός, και μπορούσαν να σκεπαστούν με τζάμια ή με πώματα για να ρυθμίζεται η θερμοκρασία. Το φως που έπεφτε σε δέσμες πάνω στον ζεστό ατμό ήταν το ζητούμενο εφέ.
Το λουτρό δεν ήταν μόνο υγιεινή. Ήταν κεντρικός κοινωνικός χώρος στην ισλαμική πόλη: πήγαινες για κουβέντα, για να κλείσεις συμφωνίες, για να κάνεις ζωή γειτονιάς, με χωριστά ωράρια για άντρες και γυναίκες. Η Γρανάδα έφτασε να έχει αρκετές δεκάδες χαμάμ, και από σχεδόν όλα δεν έχει μείνει τίποτα.
Μη χάσεις
Παλαιότερο από την Αλάμπρα
11ος αιώνας, εποχή των Ζιριδών: διακόσια χρόνια πριν υπάρξει το απέναντι φρούριο.
Τα αστέρια της οροφής
Οκταγωνικοί φεγγίτες που άφηναν να μπαίνει φως χωρίς να αφήνουν να βγαίνει ο ατμός. Ρυθμίζονταν με πώματα.
Ξαναχρησιμοποιημένα κιονόκρανα
Ρωμαϊκά, βησιγοτθικά και χαλιφατικά μαζί. Χίλια χρόνια γλυπτικής στην ίδια αίθουσα.
Το ενιαίο εισιτήριο για τα μνημεία της Αλ-Άνταλους
Περιλαμβάνει Μπανιουέλο, Κάσα ντε Θάφρα, Νταρ αλ-Όρρα και Κοράλ ντελ Καρμπόν. Η καλύτερη σχέση ποιότητας-τιμής στη Γρανάδα.
Πώς ταιριάζει στην επίσκεψή σου στη Γρανάδα
Βρίσκεται στην Κάρρερα ντελ Δάρρο, τον δρόμο που ακολουθεί το ποτάμι στους πρόποδες του Αλμπαϊθίν και που είναι από τους ωραιότερους περιπάτους της Ισπανίας. Στον ίδιο δρόμο βρίσκονται η Κάσα ντε Θάφρα, ένα σπίτι των Νασριδών που μπορείς να επισκεφθείς, και το Αρχαιολογικό Μουσείο, και στο τέλος ο δρόμος βγάζει στον Πασέο ντε λος Τρίστες.
Η είσοδος είναι από τις φθηνότερες της πόλης και συνήθως περιλαμβάνεται στο δημοτικό ενιαίο εισιτήριο για τα μνημεία της Αλ-Άνταλους, μαζί με την Κάσα ντε Θάφρα, το Παλάτι της Νταρ αλ-Όρρα και το Κοράλ ντελ Καρμπόν. Αυτό το ενιαίο εισιτήριο είναι, με διαφορά, η καλύτερη σχέση ποιότητας-τιμής στη Γρανάδα.
Η επίσκεψη είναι σύντομη —δεκαπέντε με είκοσι λεπτά— αλλά καλό είναι να μην τη βιάσεις: είναι ένας μικρός χώρος στο μισοσκόταδο, και αυτό που πρέπει να κάνεις εδώ είναι να μείνεις ακίνητος και να κοιτάς την οροφή ώσπου να συνηθίσει το μάτι.
Συχνές ερωτήσεις
Γιατί λέγεται «Μπανιουέλο»;
Είναι ένα χαϊδευτικό «μικρό λουτρό», το υποκοριστικό με το οποίο οι κάτοικοι της Γρανάδας το βάφτισαν για πάντα. Όμως το παλιό του όνομα ήταν άλλο, πιο όμορφο: Λουτρό της Καρυδιάς, Χαμάμ αλ-Γιάουζα, επειδή δίπλα του φύτρωνε μια μεγάλη καρυδιά. Και δεν είναι ένα οποιοδήποτε λουτρό: θεωρείται από τα καλύτερα διατηρημένα όλης της Ισπανίας, από τα ελάχιστα που έφτασαν σχεδόν ακέραια ως σήμερα. Μικρούλι, ναι, αλλά ένας επιζών πρωταθλητής.
Πώς ζεσταινόταν όλο αυτό;
Με ένα κόλπο κληρονομημένο από τους Ρωμαίους. Κάτω από το δάπεδο που πατάς υπήρχε ένας κούφιος θάλαμος από όπου περνούσε ο καυτός αέρας ενός φούρνου, και ένας μεγάλος λέβητας ζέσταινε το νερό και έβγαζε τον ατμό που γέμιζε τις αίθουσες. Το δάπεδο έκαιγε τόσο που περπατούσαν με ξύλινα τσόκαρα για να μην καούν. Ούτε ένας σωλήνας σε κοινή θέα: καθαρή μηχανική της θερμότητας κρυμμένη κάτω από τα πόδια σου, που δουλεύει σιωπηλά εδώ και χίλια χρόνια.
Γιατί ήθελαν να γκρεμίσουν κάτι τόσο όμορφο;
Επειδή μετά την κατάκτηση τα αραβικά λουτρά έπεσαν σε δυσμένεια. Οι χριστιανικές αρχές τα κοίταζαν με μεγάλη καχυποψία: τα θεωρούσαν μέρη ακολασίας και, ακόμη χειρότερα, μέρη όπου οι ηττημένοι μπορούσαν να μαζεύονται κρυφά. Πολλά χαμάμ της Γρανάδας έκλεισαν ή γκρεμίστηκαν χωρίς δεύτερη σκέψη, κατηγορημένα ακόμη και ως ανήθικα. Το ότι αυτό έφτασε ακέραιο ως εμάς αγγίζει την καθαρή ευτυχή σύμπτωση.
