Bilbao la Vieja en San Francisco: van de haven naar de hemel
De mijnwerkers- en arbeiderswijk op de linkeroever, nu de kunstwijk. Een wandeling die begint op de kade waar het ijzer naar beneden kwam en boven eindigt, bij de basiliek van Begoña.
De brug San Antón oversteken kost twee minuten en brengt je in een andere wereld. Op de oever aan de overkant ligt het Bilbao van de ansichtkaarten; op deze oever de wijk die werd gebouwd voor de mensen die in de mijnen en in de haven werkten, en die heel zware decennia doormaakte toen de industrie vertrok. Nu is het het meest gemengde deel van de stad, met de meest onafhankelijke kunstscene, en de spanningen zijn er nog, zonder dat iemand ze verbergt.
De openbare lift naar Begoña, met de ingang in de calle Esperanza, overbrugt het hoogteverschil tot de basiliek in minder dan een minuut. Het is gewoon stadsvervoer en bijna geen bezoeker weet dat hij bestaat.
De kade waar het ijzer naar beneden kwam
Van rivierhaven tot kunstwijk.
De kade van Marzana begint bij de brug San Antón en eindigt bij de brug La Ribera, en dat stuk is precies de historische grens tussen het oude Bilbao en het Bilbao dat daarna kwam. Een eeuw geleden werd hier onafgebroken gewerkt: aken vol erts, havenarbeiders, kranen en het lawaai van een rivierhaven die op volle toeren draaide.
Dat Bilbao een grote haven kon zijn zonder aan de kust te liggen, komt doordat de ría van de Nervión, de riviermonding, rivierwater is dat zich met zeewater mengt en twee keer per dag met het getij stijgt en daalt. Schepen voeren met de opkomende vloed stroomopwaarts en losten midden in de stad. Het erts uit de mijnen van Bizkaia vertrok hiervandaan naar Engeland.
Toen de bedrijvigheid stroomafwaarts verhuisde, kwamen deze benedenverdiepingen leeg en goedkoop te staan, en dat trok het gebruikelijke aan: kunstenaarsateliers, kleine galeries, uitgeverijen, muziekzaken. Het proces ging spontaan, niet van bovenaf gepland, en daarom heeft het een heel andere textuur dan Abandoibarra.
Nu zijn er terrassen langs de borstwering met de Casco Viejo recht tegenover je, en het is waarschijnlijk de beste plek in de stad om niets te doen en het water voorbij te zien stromen.
Het hart van de zogeheten kunstwijk, met galeries en kleine zaken in de oude benedenverdiepingen van de haven. Toen de industrie op volle toeren draaide, werd de Nervión een van de meest vervuilde rivieren van Europa; de sanering begon in de jaren tachtig en nu is er weer leven in de bedding.
De meest gemengde straat van Bilbao, met winkels van een half dozijn herkomsten, en de straat die het best vertelt wat deze wijk de afgelopen vijftig jaar is geweest. Ze heeft heel zware tijden doorgemaakt en kent nog altijd haar contrasten, maar ze is ook de levendigste van de stad.
Grote muurschilderingen verspreid over de blinde muren van de wijk, veel ervan ontstaan uit initiatieven van bewoners in plaats van uit officiële festivals. Je loopt ze af in een wandeling van een halfuur, en ze horen bij de manier waarop deze buurt haar eigen imago opnieuw heeft opgebouwd.
De naam Bilbao la Vieja, “het oude Bilbao”, zet je op het verkeerde been, want dit is niet het oude Bilbao: de middeleeuwse stad ligt aan de overkant. Hier lagen ijzermijnen die al heel vroeg op de helling werden ontgonnen, en daar komt de plaatsnaam vandaan, verbonden met de mijnbouw die deze kant van het dal in beslag nam.
Toen in de 19e eeuw de zware industrie op gang kwam, liep deze wijk vol met arbeiderswoningen die snel en goedkoop op de helling werden gebouwd, om de mensen te huisvesten die uit heel Spanje kwamen werken. De dichtheid, het gebrek aan voorzieningen en de lastige ligging hebben de plek generaties lang getekend.
De industriële herstructurering van de jaren tachtig sloeg hier harder toe dan waar ook in de stad, en bij het banenverlies kwamen verloedering en drugsproblemen die de wijk jarenlang met zich meesleepte. Dat vertellen hoort erbij als je de wijk wilt begrijpen, en de bewoners vertellen het zonder omwegen.
Het herstel ging langzaam, kwam van de bewoners zelf en is een stuk minder fotogeniek dan dat aan de overkant. Nu leven de oude bewoners, migrantengemeenschappen van een half dozijn herkomsten en het kunstcircuit naast elkaar, met de normale wrijvingen van een wijk die in waarde stijgt.
De klim naar Begoña
De wandeling eindigt boven, en het contrast met het beginpunt is het beste eraan. De basiliek van Begoña kroont de heuvel boven de Casco Viejo, op de plek waar volgens de overlevering meer dan vijf eeuwen geleden de Maagd Maria verscheen, en ze is de meest geliefde kerk van de stad.
De inwoners van Bilbao noemen haar het huis van de Amatxu, het moedertje, en dat is geen vrome formule maar de gewone manier om naar hun beschermheilige te verwijzen. Het gotische kerkgebouw verrees tussen 1511 en 1621 en de neogotische toren werd in 1928 voltooid: ruim vier eeuwen tussen de voet en de top.
Er zijn twee manieren om boven te komen. De historische is de Calzadas de Mallona, een trap van meer dan driehonderd treden die naast de Plaza de Unamuno begint en die hele generaties hebben beklommen. De makkelijke is de openbare lift in de calle Esperanza, die het hoogteverschil in minder dan een minuut overbrugt.
Wat het best werkt: met de lift omhoog en via de Calzadas naar beneden, want naar beneden zijn ze een plezier en ze komen direct uit in de Casco Viejo. Van de kade tot de basiliek duurt de hele wandeling ruim een uur, en er is in Bilbao geen andere die door zoveel lagen van de stad loopt.
Ze kreeg in 1908 van de paus de titel van basiliek, als erkenning voor eeuwen van bedevaart. Hier vonden in 1942 de zogeheten Sucesos de Begoña plaats, een aanslag met handgranaten bij het verlaten van een carlistische bijeenkomst, die binnen het Franco-regime zelf een flinke interne crisis veroorzaakte.
Een art-nouveaujuweel uit 1902 met een gevel van ijzer en veelkleurig glas, een werk van Severino Achúcarro, een van de ingenieurs van de Ensanche (de negentiende-eeuwse stadsuitbreiding). Het is een station dat nog in gebruik is, en ontzettend veel mensen lopen erlangs zonder op te kijken.
Waarom heet het Bilbao la Vieja als de oude binnenstad aan de overkant ligt?
De naam verwijst niet naar de ouderdom van de wijk als woonkern, maar naar de mijnbouw die al heel vroeg op deze helling plaatsvond. De middeleeuwse stad, met de Siete Calles, ligt op de andere oever. Het is een heel gewone vergissing en de plaatsnaam zet bijna iedereen op het verkeerde been.
Is de wijk veilig?
Het is een levende wijk, met een heel gevarieerde bevolking en contrasten die ze niet verbergt. Na de industriële herstructurering sleepte ze jarenlang problemen van verloedering met zich mee, en dat verleden hoort bij haar recente geschiedenis. Nu is de gebruikelijke route — de kade van Marzana, San Francisco, de klim naar Begoña — druk en normaal, met de voorzorgen die in elke stadswijk gelden.
Hoe kom je bij de basiliek van Begoña?
Er zijn twee manieren. De Calzadas de Mallona, een trap van meer dan driehonderd treden die naast de Plaza de Unamuno begint: dat is de historische weg. En de openbare lift met de ingang in de calle Esperanza, die het hoogteverschil in minder dan een minuut overbrugt en gewoon stadsvervoer is. Het best ga je met de lift omhoog en loop je naar beneden.
Wat is de kunstwijk?
Zo heet de concentratie van galeries, kunstenaarsateliers, uitgeverijen en muziekzaken die de oude benedenverdiepingen van de haven aan de kade van Marzana innamen toen die leeg en goedkoop kwamen te staan. Het was een spontaan proces, niet gepland, en daarom heeft het een andere textuur dan de vernieuwing van Abandoibarra.
Hoe lang duurt de hele wandeling?
Ruim een uur van de kade van Marzana tot de basiliek van Begoña, met stops om naar de muurschilderingen en de calle San Francisco te kijken. Als je tijd op de terrassen aan de kade of een rondje pintxos toevoegt, is het een plan voor een halve middag. Het is de route in Bilbao die door de meeste verschillende lagen van de stad loopt.
Is het de moeite waard als ik maar twee dagen heb?
Ja, en het werkt heel goed als alternatief als het mistig is en het geen zin heeft om naar Artxanda te gaan. Het is het deel van Bilbao dat het minst op het ansichtkaartbeeld lijkt en dat het best uitlegt waar het geld vandaan kwam waarmee al het andere werd gebouwd. Bovendien ligt het op twee minuten van de Casco Viejo.
Praktische informatie
WaarLinkeroever van de ría, tegenover de Casco Viejo. Je steekt over via de brug San Antón.
Hoe kom je erMetro Casco Viejo en de brug over, 2 minuten.
DuurRuim een uur van de kade tot de basiliek, met stops.
Naar BegoñaOpenbare lift vanaf de calle Esperanza, of de Calzadas de Mallona, meer dan 300 treden.
EtenTerrassen langs de borstwering van Marzana. Een minder toeristisch pintxoscircuit.
Let opHet is een levende wijk met contrasten, geen museumstuk.
Op de kaart
🎧 Met Viavoy
Wandel door Bilbao en luister in je eigen tempo
Download Viavoy en wandel offline door Bilbao, wanneer je wilt.