Na tych nabrzeżach, pod koniec marca 1939 roku, tysiące republikanów całymi dniami czekały na statek, który zabrałby ich na wygnanie. Przypłynął tylko jeden: Stanbrook, stary angielski węglowiec, którego kapitan postanowił złamać rozkazy i zabrać wszystkich, którzy się zmieszczą. To najtrudniejsza i najpiękniejsza historia tego miasta.
Ostatnie miasto, które upadło
Alicante było ostatnim dużym miastem Republiki, które upadło. Kiedy reszta Hiszpanii była już zajęta, tutaj wciąż stawiano opór, i do tego portu biegli wszyscy, którzy uciekali: przybywali z pół Hiszpanii z tym, co mieli na sobie, z dziećmi na rękach, w nadziei, że wsiądą na statek, zanim nadejdą wojska.
Ale statki nie przypływały. Mocarstwa, które mogły zorganizować ewakuację, nie zrobiły tego, i tysiące ludzi tłoczyły się na tych nabrzeżach całymi dniami, bez jedzenia, bez snu, wpatrując się w horyzont w oczekiwaniu na żagiel.
28 marca pojawił się Stanbrook, brytyjski węglowiec. Jego kapitan, Walijczyk Archibald Dickson, postanowił zabrać tylu ludzi, ilu się da, wbrew rozkazom. Wypłynął tej samej nocy z 2638 osobami stłoczonymi nawet w ładowni na węgiel; statek był tak zanurzony, że wydawało się, że zaraz pójdzie na dno.
Ci, którzy zostali, i kapitan
Był to ostatni statek, któremu udało się wypłynąć. Tych, którzy zostali na lądzie – dziesiątki tysięcy – schwytano i zabrano do prowizorycznych obozów. Najsmutniej sławny był jeden z nich, na obrzeżach miasta, pod drzewami migdałowymi, gdzie ludzie tygodniami cierpieli głód i pragnienie pod gołym niebem.
Ten obóz przeszedł do literatury dzięki Maxowi Aubowi, który poświęcił mu powieść zatytułowaną właśnie Campo de los almendros, „pole migdałowców”. Na jej kartach są głód, strach i godność ludzi uwięzionych u bram morza, którego nie zdołali przepłynąć.
Stanbrook dotarł do Oranu, w ówczesnej francuskiej Algierii, ale na tym gehenna się nie skończyła: władze nie pozwoliły pasażerom zejść na ląd i trzymały ich prawie miesiąc stłoczonych na statku, w porcie, w głodzie i upale, w zasięgu wzroku lądu, na którym nie mogli postawić stopy.
I jest szczegół, który zamyka tę historię. Dickson zginął kilka miesięcy później, kiedy jego statek został zatopiony przez okręt podwodny wraz z całą załogą. Gdy wiadomość dotarła do obozów wygnańców, uchodźcy, których uratował, uczcili go minutą ciszy.
Nie do przegapienia
2638 osób na węglowcu
Stanbrook wypłynął 28 marca 1939 roku tak przeładowany, że wydawało się, że pójdzie na dno. Był ostatni.
Kapitan nie posłuchał rozkazów
Archibald Dickson, Walijczyk, postanowił zabrać wszystkich, którzy się zmieszczą, wbrew rozkazom.
Campo de los almendros
Tych, którzy zostali na lądzie, stłoczono pod drzewami migdałowymi. Max Aub poświęcił temu miejscu powieść.
Minuta ciszy
Dickson zginął kilka miesięcy później, storpedowany. Uchodźcy, których uratował, uczcili go minutą ciszy.
Jak to miejsce wpisuje się w twoje zwiedzanie Alicante
Nabrzeże leży w porcie, zaraz za Explanadą, i dziś to w pełni działająca strefa portowa. Stoi tu pomnik upamiętniający te wydarzenia, choć na jego postawienie trzeba było czekać dziesięciolecia.
To pięciominutowy przystanek, bez niczego monumentalnego do oglądania: jest tylko pas spokojnej wody. Cała jego wartość tkwi właśnie w kontraście między banalnością tego, co widać, a ogromem tego, co się wydarzyło.
Dopełniają go dwa inne miejsca w mieście związane z tą samą historią: Plaza del 25 de Mayo i Mercado Central, sceny bombardowania z 1938 roku, oraz arena walk byków, która również służyła jako obóz jeniecki.
Najczęstsze pytania
Dokąd Stanbrook zabrał tych wszystkich ludzi?
Do Oranu, na wybrzeżu Algierii, wtedy francuskiej. Ale odyseja nie skończyła się wraz z wypłynięciem. Po przybyciu władze nie pozwoliły im zejść na ląd: ponad dwa tysiące ludzi trzymano prawie miesiąc stłoczonych na statku, w porcie w Oranie, w głodzie i upale, z widokiem na ziemię, na której nie mogli postawić stopy. Potem wielu wysłano do obozów pracy na pustyni. Ucieczka ku wolności stała się dla nich kolejną formą zamknięcia.
Czy ktoś opisał, co przeżyto w tym obozie?
Tak, i dlatego nie poszło to w zapomnienie. Ten obóz jeniecki pod drzewami migdałowymi na zawsze przeszedł do literatury dzięki pisarzowi Maxowi Aubowi, który poświęcił mu powieść zatytułowaną właśnie tak: „Campo de los almendros” („Obóz migdałowców”). Na jej kartach zapisał głód, strach i godność ludzi uwięzionych u progu wygnania. To jedna z tych książek, które pozwalają zrozumieć od środka to, czego tu już nie widać. Jeśli kiedyś zechcesz zajrzeć w tamte dni, przeczytaj ją.
Dlaczego ludzie tłoczyli się tutaj, a nie uciekali inną drogą?
Bo Alicante było ostatnim wielkim miastem, które upadło. Kiedy reszta Hiszpanii była już zajęta, tutaj Republika wciąż się broniła i właśnie tu biegli wszyscy, którzy uciekali. To włoskie oddziały Franco wkroczyły, żeby je zająć, zaledwie kilka dni przed tym, jak wojnę oficjalnie uznano za zakończoną. Dlatego to nabrzeże było niemal ostatnim wolnym zakątkiem całej wojny.
