Επίσκεψη στο Guggenheim του Μπιλμπάο: τι να δεις μέσα και έξω
Πώς χτίστηκε ένα κτίριο που δεν μπορούσε να σχεδιαστεί, ποια αίθουσα δικαιολογεί το εισιτήριο και όλα όσα βλέπεις δωρεάν γύρω του. Μαζί με το φαινόμενο που φέρει το όνομά του στα εγχειρίδια πολεοδομίας.
Όταν ο Φρανκ Γκέρι παρουσίασε το σχέδιο, σε μια πόλη με ναυπηγεία σε κρίση και μαζική βιομηχανική ανεργία, πολλοί σκέφτηκαν ότι το να ξοδευτούν τόσα σε ένα παράξενο κτίριο ήταν παραλογισμός. Εγκαινιάστηκε τον Οκτώβριο του 1997 και μέσα σε δύο χρόνια είχε αλλάξει τη διεθνή εικόνα του Μπιλμπάο. Σήμερα το φαινόμενο έχει δικό του όνομα και διδάσκεται στις πανεπιστημιακές σχολές: το φαινόμενο Guggenheim.
Όλα όσα περιβάλλουν το μουσείο είναι δωρεάν και φαίνονται οποιαδήποτε ώρα: το Puppy, η Maman, η κόκκινη αψίδα του Μπιρέν κάτω από τη γέφυρα Λα Σάλβε και η εγκατάσταση ομίχλης που τυλίγει τη βάση του κτιρίου ανά διαστήματα.
Ένα κτίριο που δεν μπορούσε να σχεδιαστεί
Τιτάνιο, λέπια και λογισμικό για μαχητικά αεροσκάφη.
Ο Γκέρι δουλεύει με μακέτες από χαρτόνι και χαρτί στριμμένο με το χέρι, μορφές που δεν δέχονται κάτοψη, όψη ούτε τομή με τη συνηθισμένη έννοια. Για να περάσουν από εκεί σε ένα έργο που μπορούσε να χτιστεί, χρησιμοποιήθηκε το CATIA, ένα πρόγραμμα που αναπτύχθηκε στη Γαλλία για τον σχεδιασμό μαχητικών αεροσκαφών, το οποίο ψηφιοποιούσε τις μακέτες και έβγαζε την ανάλυση κάθε κομματιού.
Η επένδυση αποτελείται από περίπου τριάντα τρεις χιλιάδες φύλλα τιτανίου πάχους μισού χιλιοστού, τοποθετημένα το ένα πάνω στο άλλο σαν λέπια και ελαφρά κυματιστά, ώστε κανένα να μην είναι τελείως επίπεδο. Αυτή η λεπτομέρεια κάνει την πρόσοψη να πάλλεται αντί να αντανακλά σαν καθρέφτης, και εξηγεί γιατί αλλάζει χρώμα με κάθε σύννεφο.
Το τιτάνιο, επιπλέον, δεν ήταν αρχική αισθητική επιλογή. Το σχέδιο προέβλεπε ανοξείδωτο χάλυβα, και μια πτώση της τιμής του τιτανίου στην αγορά έκανε εφικτή την αλλαγή. Ένα κτίριο που σήμερα είναι συνώνυμο της αρχιτεκτονικής πολυτέλειας ντύθηκε έτσι χάρη σε μια ευκαιρία αγοράς.
Το εσωτερικό περιστρέφεται γύρω από ένα αίθριο ύψους περίπου πενήντα μέτρων, με διαδρόμους και γυάλινους ανελκυστήρες, από το οποίο ξεκινούν οι αίθουσες, μοιρασμένες σε τρία επίπεδα. Είναι το σημείο όπου το κτίριο εξηγεί τον εαυτό του καλύτερα από οποιαδήποτε φωτογραφία.
Εγκαινιάστηκε τον Οκτώβριο του 1997, έργο του Φρανκ Γκέρι. Η κράτηση χρονικής ζώνης συνιστάται έντονα στην υψηλή περίοδο. Κλείνει τις Δευτέρες, εκτός από το καλοκαίρι (από τα μέσα Ιουνίου ως τις αρχές Σεπτεμβρίου) και κάποιες αργίες. Το εισιτήριο κοστίζει γύρω στα 16 € και δίνει πρόσβαση στις περιοδικές εκθέσεις και στη συλλογή· υπολόγισε δυόμισι ώρες αν υπάρχουν δύο μεγάλες εκθέσεις.
Οι σπείρες από οξειδωμένο χάλυβα του Ρίτσαρντ Σέρα, εγκατεστημένες μόνιμα σε μια αίθουσα περίπου εκατόν τριάντα μέτρων, χτισμένη στα μέτρα τους. Τις διασχίζεις από μέσα, και ο σωματικός αποπροσανατολισμός καθώς περπατάς ανάμεσα σε αυτούς τους κεκλιμένους τοίχους είναι ακριβώς το έργο. Δεν θα χωρούσε σχεδόν σε κανένα άλλο μουσείο.
Καλό είναι να ειπωθεί καθαρά: η μόνιμη συλλογή του μουσείου είναι σχετικά μέτρια και εναλλάσσεται συχνά. Αυτό που δικαιολογεί το εισιτήριο είναι δύο πράγματα, η αίθουσα του Ρίτσαρντ Σέρα —που είναι μόνιμη— και οι περιοδικές εκθέσεις μεγάλης κλίμακας, που εδώ χωρούν επειδή το κτίριο είναι σχεδιασμένο γι' αυτό.
Επομένως, κοίτα το πρόγραμμα πριν αγοράσεις. Υπάρχουν περίοδοι με δύο δυνατές εκθέσεις και μεταβατικές περίοδοι όπου μισός όροφος είναι σε εργασίες στησίματος. Η διαφορά ανάμεσα στη μία επίσκεψη και στην άλλη είναι σημαντική, και η τιμή είναι η ίδια.
Μέσα στο κτίριο, εκτός από τις αίθουσες, αξίζει να σταθείς στο αίθριο και να ανέβεις ως τους πάνω διαδρόμους: από εκεί καταλαβαίνεις πώς ταιριάζουν οι όγκοι και βλέπεις το μεγάλο παράθυρο που πλαισιώνει τη γέφυρα Λα Σάλβε, την οποία ο Γκέρι ενσωμάτωσε στο κτίριο αντί να την παρακάμψει.
Δυόμισι ώρες είναι ρεαλιστική εκτίμηση με δύο εκθέσεις. Με μία μόνο, μιάμιση ώρα και κάτι. Το μουσείο δεν είναι τεράστιο: αυτό που κουράζει είναι η κλίμακα των έργων, όχι η διαδρομή.
Όλα όσα βλέπεις χωρίς να πληρώσεις
Ο εξωτερικός χώρος είναι από μόνος του μια επίσκεψη και δεν κοστίζει τίποτα. Το Puppy, το κουτάβι δεκατριών μέτρων από ζωντανά λουλούδια του Τζεφ Κουνς, φυλάει τη σκάλα από την πλευρά της πόλης, και ξαναφυτεύεται δύο φορές τον χρόνο, οπότε το χρώμα του αλλάζει ανάλογα με την εποχή.
Στην κάτω πλατφόρμα, δίπλα στο νερό, βρίσκεται η Maman, η αράχνη εννέα μέτρων της Λουίζ Μπουρζουά, με είκοσι μαρμάρινα αυγά να κρέμονται στον σάκο ανάμεσα στα πόδια της. Και κάτω από τη γέφυρα Λα Σάλβε υψώνεται μια μεγάλη κόκκινη αψίδα του Ντανιέλ Μπιρέν, του ίδιου καλλιτέχνη που έφτιαξε τον χρωματιστό κύβο του Πομπιντού της Μάλαγας.
Υπάρχουν επίσης δύο έργα που πολλοί δεν τα αναγνωρίζουν ως έργα τέχνης: οι Τουλίπες του Κουνς, ένα μεταλλικό χρωματιστό μπουκέτο στην πλατφόρμα, και η εγκατάσταση ομίχλης της Ιαπωνέζας Φουτζίκο Νακάγια, που ανά διαστήματα τυλίγει τη βάση του κτιρίου σε πυκνή ομίχλη για λίγα λεπτά. Δεν είναι υγρασία της ρίας: είναι προγραμματισμένη.
Η καλύτερη στιγμή για όλα αυτά είναι το σούρουπο, όταν το τιτάνιο γίνεται χρυσαφένιο, και η νύχτα, με το κτίριο φωτισμένο να καθρεφτίζεται στο νερό. Για να το γυρίσεις ολόκληρο θέλεις περίπου τριάντα λεπτά.
Δεκάδες χιλιάδες ζωντανά λουλούδια πάνω σε χαλύβδινο σκελετό με στάγδην άρδευση. Είναι παλαιότερο από το μουσείο: έκανε πρεμιέρα σε ένα γερμανικό κάστρο, πέρασε από το Σίδνεϊ και ήρθε εδώ ως προσωρινός δανεισμός που δεν επιστράφηκε ποτέ. Δίπλα του, η πλάκα που θυμίζει τον ερτσάινα (αστυνομικό της βασκικής αστυνομίας) Τσέμα Αγκίρε.
Μπρούντζος, χάλυβας και είκοσι αυγά από λευκό και γκρίζο μάρμαρο. Η Μπουρζουά τη συνέλαβε ως πορτρέτο της μητέρας της, που συντηρούσε ταπισερί, και ήθελε ο θεατής να περνά από κάτω για να νιώθει ταυτόχρονα προστασία και απειλή. Έχει αδελφές στο Λονδίνο, στην Οττάβα και στο Τόκιο· αυτή έχει το καλύτερο σκηνικό.
Ο Γκέρι δεν παρέκαμψε τη γέφυρα που διέσχιζε το οικόπεδο: την ενσωμάτωσε στο κτίριο. Χρόνια αργότερα, ο Ντανιέλ Μπιρέν πρόσθεσε τη μεγάλη κόκκινη αψίδα που σήμερα τη χαρακτηρίζει. Από κάτω έχεις μία από τις λιγότερο φωτογραφημένες και πιο ενδιαφέρουσες οπτικές του συνόλου.
Πόσο κοστίζει το εισιτήριο για το Guggenheim του Μπιλμπάο;
Το γενικό κοστίζει γύρω στα 16 €, με μειώσεις για φοιτητές, ηλικιωμένους και ανέργους, και είναι δωρεάν για ανηλίκους. Λειτουργεί με χρονικές ζώνες και καλό είναι να κάνεις κράτηση στην υψηλή περίοδο και τα Σαββατοκύριακα. Το εισιτήριο περιλαμβάνει τις περιοδικές εκθέσεις και τη συλλογή, μαζί με τη μόνιμη αίθουσα του Ρίτσαρντ Σέρα.
Τι πρέπει να δεις οπωσδήποτε μέσα;
Την «Ύλη του χρόνου» του Ρίτσαρντ Σέρα, στην επιμήκη αίθουσα της ανατολικής πτέρυγας: σπείρες από οξειδωμένο χάλυβα που τις διασχίζεις από μέσα, σε έναν χώρο χτισμένο στα μέτρα τους. Και το αίθριο των πενήντα μέτρων με τους διαδρόμους του, από όπου καταλαβαίνεις πώς ταιριάζουν οι όγκοι του κτιρίου καλύτερα από οποιαδήποτε φωτογραφία.
Αξίζει να μπεις ή αρκεί να το δεις απ' έξω;
Εξαρτάται από το πρόγραμμα. Ο εξωτερικός χώρος είναι δωρεάν, εντυπωσιακός και με τέσσερα έργα πρώτου επιπέδου γύρω του. Μέσα, αυτό που δικαιολογεί το εισιτήριο είναι οι περιοδικές εκθέσεις μεγάλης κλίμακας και η αίθουσα του Σέρα. Αν εκείνες τις μέρες το πρόγραμμα είναι φτωχό, το να δεις το κτίριο απ' έξω και να αφιερώσεις τον χρόνο στο Μουσείο Καλών Τεχνών είναι λογική επιλογή.
Γιατί είναι από τιτάνιο;
Το αρχικό σχέδιο προέβλεπε ανοξείδωτο χάλυβα, αλλά μια πτώση της τιμής του τιτανίου στην αγορά έκανε εφικτή την αλλαγή. Χρησιμοποιήθηκαν περίπου τριάντα τρεις χιλιάδες φύλλα μισού χιλιοστού, τοποθετημένα σαν λέπια και ελαφρά κυματιστά, ώστε κανένα να μην είναι επίπεδο: γι' αυτό η επιφάνεια πάλλεται και αλλάζει χρώμα με το φως.
Τι είναι το φαινόμενο Guggenheim;
Το όνομα που δίνεται στην πολεοδομία στην ιδέα ότι ένα μόνο πολιτιστικό στοίχημα μεγάλης φιλοδοξίας μπορεί να μεταμορφώσει την εικόνα και την οικονομία μιας ολόκληρης πόλης. Το Μπιλμπάο είναι η ιδρυτική και η πιο συχνά αναφερόμενη περίπτωση, και δεκάδες πόλεις προσπάθησαν να το επαναλάβουν με πολύ άνισα αποτελέσματα, κάτι που τροφοδότησε μια μακρά συζήτηση για τα όριά του.
Η ομίχλη του μουσείου είναι αληθινή;
Είναι έργο τέχνης. Η Ιαπωνέζα καλλιτέχνιδα Φουτζίκο Νακάγια εγκατέστησε ένα κρυφό σύστημα που ανά διαστήματα τυλίγει τη βάση του κτιρίου σε μια πυκνή ομίχλη που ανεβαίνει από το νερό. Για λίγα λεπτά το τιτάνιο μοιάζει να επιπλέει ανάμεσα σε σύννεφα. Δεν έχει καμία σχέση με την υγρασία της ρίας, αν και έτσι φαίνεται.