Loop de Gran Vía op en op een gegeven moment merk je dat een gebouw je de lucht ontneemt. Die kolos van lichte steen die trapsgewijs omhoogrijst, als een uitgehouwen berg, is het Edificio Telefónica: de eerste wolkenkrabber van Spanje en, toen hij in 1929 klaar was, het hoogste gebouw van Madrid, een titel die het tot 1953 behield. Bijna negentig meter in een stad die tot dan toe niet verder was gekomen dan vijf verdiepingen. Voor de Madrilenen van de jaren twintig was dit sciencefiction.
De wolkenkrabber die New York naar Madrid bracht
Het ontwerp werd ondertekend door de architect Ignacio de Cárdenas, maar daarachter zat de hand van de Amerikaan Louis S. Weeks en de hele machinerie van ITT, het Amerikaanse bedrijf waarmee Telefónica in 1924 ontstond. Vandaar dat het zo naar Manhattan ruikt: de techniek, de ingenieurs en de manier van hoog bouwen kwamen uit de Verenigde Staten.
Kijk hoe de massa naar boven toe smaller wordt in trapsgewijze verdiepingen, het profiel dat ze in New York een “bruidstaart” noemden. Cárdenas ontwierp het zo om te voldoen aan een gemeentelijke verordening over licht en ventilatie in de straten, maar het resultaat is pure Amerikaanse wolkenkrabber, neergezet midden in Madrid. De decoratie van de toren is daarentegen barok-churrigueresk: een concessie aan de plaatselijke smaak, zodat die buitenlandse reus niet helemaal uit de toon zou vallen.
Het gebouw markeerde een omslag. Na de Telefónica hield Madrid op naar beneden te kijken: er kwamen de Plaza de España met haar torens uit de jaren vijftig, en later de hele Castellana. Maar dit was de eerste.
De toren in de Burgeroorlog
Tijdens de Burgeroorlog was deze toren de felst begeerde artillerie-uitkijkpost van Madrid. Vanaf de top zag je het hele front, dus de Republiek plaatste hier haar uitkijkposten en de artilleristen van de tegenpartij gebruikten de toren als richtpunt om te mikken. Het gebouw kreeg honderden treffers te verduren en hield stand.
Binnen zat bovendien de internationale telefooncentrale, waardoor het gebouw het zenuwcentrum werd van alle informatie die de wereld over de oorlog kreeg: elke buitenlandse correspondent moest hier naar boven om zijn verslagen te dicteren, en eerst langs de Republikeinse censuur. Tussen deze muren werd de Spaanse oorlog aan de hele planeet verteld, telefoontje na telefoontje en onder de bommen. Onder anderen Hemingway ging naar het dak om de granaten op de stad te zien vallen.
Vandaag staat de toren er nog, met herstelde littekens en een veel rustiger leven. Op de onderste verdiepingen is een cultuurruimte van de stichting van het bedrijf, met tentoonstellingen over kunst en technologie en een zaal over de geschiedenis van de telefoon, en de toegang is vrij. Deze kolos is dus niet langer alleen kantoren: je kunt door de deur naar binnen en rondkijken in de eerste wolkenkrabber van Spanje.
Niet te missen
Het trapsgewijze profiel
De New Yorkse “bruidstaart”, aangepast aan een Madrileense gemeentelijke verordening over licht in de straten.
De cultuurruimte
Op de onderste verdiepingen, tentoonstellingen over kunst en technologie met vrije toegang.
De toren van de correspondenten
Hiervandaan werd de kroniek van de Burgeroorlog aan de wereld gedicteerd, met de censuur ertussen.
De churriguereske decoratie
Een concessie aan de Spaanse smaak in een gebouw met puur Amerikaanse techniek.
Hoe het in je wandeling over de Gran Vía past
De Telefónica staat op het middelste stuk van de laan, tussen de Red de San Luis en de Plaza del Callao. Naar het oosten, de helling af, ben je in vijf minuten bij het Círculo de Bellas Artes en de Plaza de Cibeles; naar het westen, de helling op, bij het Edificio Carrión met zijn Schweppes-reclame en, verderop, bij de Plaza de España.
Onder je voeten, op het kruispunt van de Red de San Luis, ligt een van de oudste metrostations van Madrid: het ging in 1919 open met de eerste lijn van de stad en heette jarenlang juist “Red de San Luis”. Terwijl ze boven een hele wijk sloopten om de Gran Vía aan te leggen, reden beneden de eerste treinen al.
Om een idee te krijgen van de schaal loop je richting Callao en kijk je achterom: van daaruit zie je goed hoe de toren trapsgewijs tegen de lucht afsteekt. En wil je het hele verhaal van de aanleg van deze laan – waarvoor meer dan driehonderd huizen en veertien hele straten tegen de vlakte gingen – dan vertelt de route “Gran Vía en het Moderne Madrid” van Viavoy het je stop voor stop, met een lokale gids.
Veelgestelde vragen
Waarom lijkt het zo op een wolkenkrabber in New York?
Omdat het bedrijf in wezen half Amerikaans was. Telefónica ontstond in 1924 met kapitaal van het Amerikaanse ITT, dat zijn ingenieurs en zijn manier van hoogbouw meebracht. Cárdenas tekende de plannen, maar daarachter stond heel die Amerikaanse machinerie die deskundig was in het optrekken van torens. Een stuk van die industrie, midden op de Gran Vía neergezet.
Is het waar dat de journalisten tijdens de oorlog binnen werkten?
Ja, en het is bijzonder romanesk. Hier binnen zat de internationale telefooncentrale, dus alle buitenlandse correspondenten moesten naar boven om te bellen en hun verslagen aan de wereld te dicteren, nadat ze eerst langs de censuur van de Republiek waren gegaan. Tussen de muren van deze toren werd de oorlog in Spanje aan de hele planeet verteld, per telefoon en onder de bommen.
Kun je vandaag naar binnen?
Je kunt, en het is de moeite waard. Op de eerste verdiepingen is een cultuurruimte van de stichting van het bedrijf, met kunst- en technologietentoonstellingen en een zaaltje dat de geschiedenis van de telefoon doorloopt. Je loopt er vrij naar binnen. Deze kolos is dus niet langer alleen kantoren: je kunt door de deur stappen en een tijdje rondneuzen in de eerste wolkenkrabber van Spanje.
