Het Nasridische Ronda: de baden, de watermijn en wat er van 1485 overbleef
Baden die door verwaarlozing gered werden, een trap van tweehonderd treden die de val van de stad besliste, en de resten die nog altijd op hun plek liggen onder de christelijke laag.
Ronda was bijna acht eeuwen lang islamitisch en viel op 22 mei 1485, na een kort maar beslissend beleg. Opvallend is hoeveel die datum heeft overleefd: baden die tot de best bewaarde van Europa behoren, een in de rotswand uitgehakte trap die verklaart waarom de stad viel, een mihrab in een kerk en paleizen waar niemand uitwiste wat er eerder was.
De Arabische baden bleven bewaard omdat de christenen ze niet meer gebruikten: het gebouw raakte in verval en werd uiteindelijk een leerlooierij. Aan die vergetelheid danken ze het dat ze vrijwel intact tot ons zijn gekomen.
De baden, en waarom ze nog overeind staan
Eind 13e eeuw, naast de beek.
Ze liggen beneden, naast de beek en de oude wijk van de leerlooiers, en die ligging is geen toeval: het water moest er door de zwaartekracht naartoe stromen. Een waterrad tilde het water uit de bedding naar een reservoir, en van daaruit werd het via leidingen over de zalen verdeeld.
Een hamam was niet alleen een plek om je te wassen. Voordat je de moskee binnenging, moest je je reinigen, dus had hij een religieuze functie; maar hij was vooral een sociale instelling waar tussen de stoom zaken werden gesloten en huwelijken werden geregeld. Half tempel, half openbaar plein.
De indeling is de klassieke en je loopt erdoorheen in de volgorde van de badgasten van toen: koude zaal, lauwe zaal en warme zaal, met geleidelijke temperatuurwisselingen. Het is het systeem van de Romeinse thermen, overgenomen en aangepast, inclusief het hypocaustum: een oven verwarmde lucht die tussen kleine pijlers onder de vloer door circuleerde en via de muren omhoogtrok.
Het meest indrukwekkend zijn de gewelven, doorboord met tientallen lichtopeningen in de vorm van een achtpuntige ster. Ze zijn niet decoratief: ze regelden hoeveel licht er binnenviel en hoeveel stoom er ontsnapte. Nu de zalen droog staan, werpen ze sterrenbeelden van lichtvlekjes op de vloer.
Vijftien minuten bergaf vanaf de Puente Nuevo, en de klim terug is pittig. De toegang is erg goedkoop en zit in de gemeentelijke combikaart. De uitleggende film is welkom: zonder context kan het gebouw lijken op niet meer dan een reeks lege overwelfde zalen.
De oudste van de drie bruggen van Ronda, van Moorse oorsprong, over de arroyo de las Culebras. Ernaast lag de waterpoort in de ommuring. Het is het laagste punt van de stad, en vanaf hier begint de klim terug naar de oude binnenstad.
Ronda is door zijn ligging onneembaar: een stad boven een kloof van honderd meter neem je niet stormenderhand in. Maar er is een duidelijk structureel probleem: het water ligt beneden. Dat oplossen was de sleutel tot elke lange verdediging.
In de 14e eeuw liet de Nasridische koning Abomelic in de levende rots een geheime trap uithakken die van de Casa del Rey Moro naar de rivier afdaalt, meer dan tweehonderd treden binnen in de rotswand. Langs die trap werd dag en nacht water omhooggebracht, in menselijke ketens, met leren waterzakken. Volgens de kronieken deden geketende christelijke gevangenen dat werk, en daarom heet hij ook wel de trap van de slaven.
Tijdens het beleg van 1485 sneden de troepen van de markies van Cádiz de toegang tot die watermijn (mina) af, en zonder water viel Ronda binnen een paar dagen. Daar hielp geen muur tegen: de stad ging verloren door een bevoorradingsprobleem.
Vandaag kun je helemaal afdalen, en het is het indrukwekkendste bezoek van Ronda. Maar weet wel dat het gaat om meer dan tweehonderd onregelmatige, vochtige en gladde treden, heen en terug, en dat er geen alternatief of lift is. Niet geschikt voor wie slecht ter been is.
Wat er boven bewaard bleef
In de oude binnenstad is meer over dan je zou denken. Het Palacio de Mondragón was de residentie van de Nasridische gouverneur en heeft nog Moorse patio's met hoefijzerbogen, cassetteplafonds in mudéjarstijl en stucwerk, achter portalen die al uit de renaissance stammen. Niemand wiste uit wat er eerder was: er werd steeds iets bovenop gebouwd.
In Santa María la Mayor, precies op de plek van de grote moskee gebouwd, is de boog van de mihrab op zijn oorspronkelijke plek bewaard, binnen in de kerk. De sinaasappelpatio ligt waar vroeger de sahn was, de binnenhof voor de rituele wassingen, en de klokkentoren werd op de schacht van de minaret gebouwd.
De Casa del Gigante is een Nasridische paleiswoning uit de 14e eeuw, klein en heel weinig bezocht, met een patio, stucwerk en originele cassetteplafonds. Het is een van de weinige Moorse huizen in Andalusië buiten Granada die bewaard zijn gebleven, en het geeft een heel direct beeld van hoe men hier leefde.
En dan is er de Puerta de Almocábar, met zijn drie bogen in een geknikte doorgang tussen twee ronde torens, waardoor de Castiliaanse troepen binnenkwamen. Erboven de keizerlijke adelaar die Karel V er liet aanbrengen toen hij de poort liet verbouwen. In die volgorde gelezen vertelt het geheel het hele verhaal, zonder dat er een bordje nodig is.
De naam liegt twee keer: het gebouw is niet zo oud en er heeft hier nooit een Moorse koning gewoond. Maar de watermijn uit de 14e eeuw is wel echt, en daarmee ook de terrastuinen die Forestier in 1912 boven het ravijn ontwierp, met een zijaanzicht op de Puente Nuevo dat geen enkel ander punt biedt.
Een Patio Mudéjar met hoefijzerbogen en tegels, en twintig passen verderop een Patio Castellano met klassieke verhoudingen: twee culturen zonder het gebouw te verlaten. De hangende tuinen achterin zijn bij de toegang inbegrepen en bieden het mooiste uitzicht op de Serranía de Ronda.
Waarom zijn de Arabische baden van Ronda zo goed bewaard?
Paradoxaal genoeg door verwaarlozing. Na de verovering van 1485 keken de christenen met argwaan naar deze gebouwen, gebruikten ze niet meer, en het complex werd uiteindelijk een leerlooierij. Dat onbruik, dat destijds minachting was, heeft ze vrijwel intact gehouden, en daardoor gelden ze nu als de best bewaarde van Europa.
Wat zijn de stervormige lichtopeningen?
De gaten in de vorm van een achtpuntige ster die de gewelven doorboren. Ze zijn niet decoratief: ze regelden in elke zaal hoeveel licht er binnenviel en hoeveel stoom er ontsnapte. Toen het bad in gebruik was, vormden ze lichtzuilen door de hete nevel; nu de zalen droog staan, werpen ze sterrenbeelden op de vloer.
Hoe viel Ronda in 1485?
Door het water. De stad is onneembaar door haar ligging boven een kloof van honderd meter, maar het water ligt beneden, en het werd omhooggebracht via een geheime trap die in de 14e eeuw in de rotswand was uitgehakt. Toen de troepen van de markies van Cádiz de toegang tot die watermijn afsneden, viel de stad binnen een paar dagen, zonder dat er één muur was neergehaald.
Kun je de hele watermijn afdalen?
Ja, dat hoort bij het bezoek aan de Casa del Rey Moro. Het zijn meer dan tweehonderd onregelmatige, vochtige en gladde treden, uitgehakt in de rots, heen en terug, zonder lift en zonder alternatief. Niet geschikt voor wie slecht ter been is, en schoenen met grip zijn aan te raden. Daar staat tegenover dat het het indrukwekkendste is wat de stad te bieden heeft.
Wat is er naast de baden nog over van het islamitische Ronda?
De boog van de mihrab, op zijn plek bewaard in de kerk Santa María la Mayor, de Moorse patio's en cassetteplafonds van het Palacio de Mondragón, de Casa del Gigante – een Nasridische paleiswoning uit de 14e eeuw –, de Puerta de Almocábar met zijn geknikte bogen en verschillende stukken stadsmuur, en verder de Puente Árabe de San Miguel.
In welke volgorde bekijk je het best?
Van boven naar beneden, met de zwaartekracht mee: vanaf de Puente Nuevo eerst de Casa del Rey Moro met de watermijn, dan de Puente Viejo en de Puente Árabe de San Miguel, en tot slot de baden op het laagste punt. De terugweg gaat helemaal bergop, dus doe hem het liefst in de koelte van de ochtend of bij zonsondergang.
Praktische informatie
De badenCalle San Miguel, benedenstad. Toegang erg goedkoop, inbegrepen in de gemeentelijke combikaart.
De watermijnIn de Casa del Rey Moro. Meer dan tweehonderd vochtige treden, heen en terug.
Resten bovenMihrab in Santa María, Nasridische patio's in Mondragón en de Casa del Gigante.
WandelingVan de brug naar beneden: Rey Moro, Puente Viejo en de baden. De terugweg gaat helemaal bergop.
DuurEen ruime halve dag als je de watermijn en de baden doet.
SchoeiselMet grip: de watermijn en de paden in de kloof zijn vochtig en ongelijk.
Op de kaart
🎧 Met Viavoy
Wandel door Ronda en luister in je eigen tempo
Download Viavoy en wandel offline door Ronda, wanneer je wilt.