De kloosters van Salamanca: Columbus, kapitelen en een verborgen plafond
Drie kloosters op tien minuten van de Plaza Mayor, in het minst drukke deel van de oude binnenstad. Waar Columbus steun vond, waar de vreemdste kapitelen van Spanje zitten en wat er onder een barok plafond verborgen zat.
Het oosten van de oude binnenstad is de kloosterwijk en krijgt maar een fractie van de bezoekers die naar de universiteitsgebouwen gaan, ook al ligt het op tien minuten en staan er drie uitzonderlijke gebouwen bij elkaar. In het ene werd een deel van het lot van Amerika beslist, het tweede heeft de vreemdste kapitelen die je in Spanje kunt zien, en het derde hield driehonderd jaar lang een mudéjar-cassetteplafond verborgen.
De drie bezoeken passen in één ochtend en geen ervan is duur. Santa Clara is alleen te bezoeken met een rondleiding, op vaste tijden, dus kijk eerst naar dat tijdschema voordat je de rest plant.
San Esteban: Columbus en Vitoria
Een gevel van dertig meter en twee episodes die ertoe doen.
Het portaal is een stenen retabel van dertig meter hoog, omlijst door een triomfboog, met in het midden een groot reliëf van het martelaarschap van de heilige Stefanus en het hele vlak bedekt met figuren, medaillons en groteske motieven. Het is een van de drie of vier hoogtepunten van de Spaanse platereske stijl.
Binnen gebeurden twee belangrijke dingen. Het eerste: toen de commissie van deskundigen die in Salamanca bijeenkwam het plan van Columbus afwees, vond hij in dit dominicanenklooster de steun van broeder Diego de Deza, die hem onderdak gaf en aan het hof aandrong tot de reis gefinancierd werd.
Het is goed om te zeggen dat de deskundigen gelijk hadden. Ze wezen het plan niet af omdat ze dachten dat de aarde plat was — dat wist elke universitair geschoolde — maar omdat Columbus de omtrek van de aarde verkeerd had berekend en zijn geschatte afstand veel te kort was. Hij bereikte Amerika omdat er een continent tussen lag dat niemand verwachtte.
Het tweede: hier woonde en doceerde Francisco de Vitoria, die betoogde dat de volken van Amerika de rechtmatige eigenaars van hun land waren en een eigen soevereiniteit hadden, en dat het ontdekken van een bewoond gebied geen enkele rechtsgrond voor verovering gaf. Die stellingen liggen aan de basis van het moderne internationaal recht.
De Kloostergang van de Koningen heeft gotische bogen beneden en renaissancebogen erboven, en van daaruit kom je bij de trap van Soto, een vrijdragende stenen trap die zich zonder middensteun overeind houdt. Toegang rond de € 4, en veertig minuten voor het bezoek.
Broeder Diego de Deza, dominicaans theoloog en later aartsbisschop, was degene die het plan aan het hof verdedigde toen het al was afgewezen. Zonder die steun was de reis waarschijnlijk niet gefinancierd, en de paradox is volledig: wie zich in de berekening vergiste, waren degenen die het steunden.
Het ligt aan de overkant van het plein en is veel kleiner. De kloostergang heeft een onregelmatige, zo goed als vijfhoekige plattegrond, met geen enkele zijde gelijk en geen enkele rechte hoek, omdat het klooster zich vestigde in een bestaand paleis en op een onmogelijk perceel moest worden ingepast.
Die onregelmatigheid, die een probleem was, werkt nu in zijn voordeel: omdat geen twee stukken gelijk zijn, verandert het perspectief voortdurend terwijl je rondloopt en lijkt de binnenplaats groter dan ze is. Het is een toeval dat een deugd is geworden.
Waar je naar moet kijken, zijn de kapitelen van de bovengalerij, één voor één uitgehakt en allemaal verschillend, met een repertoire dat plantmotieven uit de renaissance mengt met menselijke figuren, fabeldieren, monsters, doodshoofden en zeemeerminnen. Sommige zijn ronduit verontrustend.
Men heeft er de invloed van Jheronimus Bosch in willen zien, al is dat verband niet bewezen. Wat vaststaat, is dat ze verrassen in een slotklooster, dat ze klein zijn, dat ze hoog zitten en dat je langzaam door de galerij moet lopen om ze te zien. Op foto's komen ze niet over.
Santa Clara: het plafond dat verborgen was
Het derde ligt op vijf minuten en is het minst bekende. Van buiten valt het niet op en van binnen leek het een gewoon barok klooster, met een wit, glad plafond boven de kerk. Tot iemand in de 20e eeuw keek wat erboven zat.
Wat tevoorschijn kwam, was een mudéjar-cassetteplafond uit de 15e eeuw, beschilderd en compleet, verborgen onder een vals plafond dat in de 17e eeuw was aangebracht omdat de smaak was veranderd en mudéjar als ouderwets gold. Het werd niet vernietigd: het werd gewoon afgedekt.
Dat gebaar van esthetische minachting bleek het best denkbare conserveringssysteem. Het plafond was driehonderd jaar beschermd tegen kaarsrook, vocht en latere verbouwingen, en toen het werd ontdekt, verkeerde het in een staat die geen zichtbaar plafond ooit had kunnen bereiken.
Nu loop je over een loopbrug die op zijn hoogte is aangelegd, zodat je vlak onder het bewerkte hout doorgaat en het vlechtwerk en de beschildering van dichtbij ziet. Bij dezelfde werkzaamheden kwamen bovendien gotische muurschilderingen tevoorschijn die eeuwenlang onder lagen kalk hadden gezeten.
Een actieve dominicaanse slotgemeenschap, dus je kunt alleen de kloostergang en een paar vertrekken bezoeken, met beperkte openingstijden en een sluiting rond het middaguur. De zusters verkopen zelfgemaakte zoetigheden via de torno, het draailuik, en dat kan zonder dat je de kloostergang in gaat.
Het gebouw werkt als een stratigrafische doorsnede: romaanse resten uit de 12e eeuw, een mudéjar-cassetteplafond uit de 15e, gotische schilderingen, een barokke laag uit de 17e en latere toevoegingen. Er wonen clarissen in slot en het bezoek is begeleid, op vaste tijden.
Op weg van de Plaza Mayor naar de kloosterwijk, een achthoekige toren met als bekroning acht uitkragende wachttorentjes, het enige wat rest van een verdwenen paleis uit de 15e eeuw. Hij werd gebouwd door de clavero, de sleutelbewaarder van de Orde van Alcántara. Het interieur is niet te bezoeken, maar je ziet hem vanaf de straat.
Ja. Toen de commissie van deskundigen die in Salamanca bijeenkwam zijn plan afwees, vond hij in dit dominicanenklooster de steun van broeder Diego de Deza, die hem onderdak gaf en aan het hof aandrong tot de reis gefinancierd werd. De deskundigen hadden overigens gelijk: Columbus had de omtrek van de aarde verkeerd berekend.
Wat is er bijzonder aan de kapitelen van Las Dueñas?
Ze zijn één voor één uitgehakt in de bovengalerij van de kloostergang en geen enkel kapiteel komt terug. Ze mengen plantmotieven uit de renaissance met monsters, zeemeerminnen, doodshoofden en misvormde gezichten, sommige ronduit verontrustend voor een slotklooster. Ze zijn klein, zitten hoog en je moet langzaam door de galerij lopen om ze te zien.
Waarom is de kloostergang van Las Dueñas onregelmatig?
Omdat het klooster zich vestigde in een bestaand paleis en de kloostergang moest worden ingepast in een perceel met een onmogelijke vorm: geen enkele zijde is even lang en geen enkele hoek is recht. Die onregelmatigheid werkt in zijn voordeel, want het perspectief verandert terwijl je loopt en de binnenplaats lijkt groter dan ze werkelijk is.
Wat is het verborgen plafond van Santa Clara?
Een mudéjar-cassetteplafond uit de 15e eeuw, beschilderd en compleet, dat in de 17e eeuw onder een vals barok plafond werd weggestopt omdat de smaak was veranderd. Het werd niet vernietigd, alleen verborgen, en die esthetische minachting hield het driehonderd jaar intact. Het werd in de 20e eeuw ontdekt en nu loop je er over een loopbrug op zijn hoogte langs.
Kun je ze alle drie in één ochtend zien?
Ja, ze liggen op minder dan tien minuten lopen van elkaar en geen enkel bezoek duurt langer dan veertig minuten. De echte beperking zijn de openingstijden: alle drie sluiten rond het middaguur en Santa Clara is alleen te bezoeken met een rondleiding op vaste tijden, dus kijk eerst naar dat tijdschema voordat je de rest plant.
Is het waar dat de nonnen zoetigheden verkopen?
Ja, in Las Dueñas, een actieve dominicaanse slotgemeenschap. De zoetigheden koop je via een torno, zonder dat iemand elkaars gezicht ziet, en dat kan zonder dat je de kloostergang in gaat, binnen de tijden die de zusters hebben vastgesteld. Het zijn vooral koekjes die de gemeenschap zelf maakt.
Praktische informatie
WaarOostelijk deel van de oude binnenstad, op 10 minuten van de Plaza Mayor via de calle San Pablo.
DuurEen lange ochtend voor de drie kloosters.
ToegangSan Esteban rond de € 4, Las Dueñas € 2, Santa Clara € 3 met verplichte rondleiding.
OpeningstijdenAlle drie sluiten rond het middaguur. Santa Clara werkt met vaste tijden: controleer die eerst.
Op weg erheenDe Torre del Clavero, die je vanaf de straat ziet en waarvoor je geen kaartje nodig hebt.
ExtraLas Dueñas verkoopt zoetigheden via de torno, zonder dat je de kloostergang in hoeft.
Op de kaart
🎧 Met Viavoy
Wandel door Salamanca en luister in je eigen tempo
Download Viavoy en wandel offline door Salamanca, wanneer je wilt.
vanaf 2,99 €· eenmalige betaling
City Pass · 9,99 €3 dagen, alle tours in Salamanca