Mart 1939'un sonunda bu rıhtımlarda binlerce cumhuriyetçi, kendilerini sürgüne götürecek bir gemiyi günlerce bekledi. Yalnızca bir tane geldi: kaptanı emirlere karşı gelip sığabilecek herkesi almaya karar veren eski bir İngiliz kömür gemisi, Stanbrook. Şehrin en acı ve en güzel hikâyesi budur.
Düşen son şehir
Alicante, Cumhuriyet'in düşen son büyük şehriydi. İspanya'nın geri kalanı çoktan işgal edilmişken burada direniş sürüyordu ve kaçan herkes bu limana koştu: İspanya'nın yarısından üstlerindekiyle, kucaklarında çocuklarla geliyor, birlikler gelmeden gemiye binmeyi umuyorlardı.
Ama gemiler gelmiyordu. Bir tahliye düzenleyebilecek güçler bunu yapmadı ve binlerce insan günlerce bu rıhtımlarda yığıldı; yemeden, uyumadan, ufukta bir yelken bekleyerek.
28 Mart'ta bir İngiliz kömür gemisi olan Stanbrook göründü. Gal asıllı kaptanı Archibald Dickson, aksi yöndeki emirlere rağmen alabileceği herkesi almaya karar verdi. O gece kömür ambarına kadar sıkışmış 2.638 kişiyle denize açıldı; gemi o kadar batmıştı ki her an dibe gidecekmiş gibi görünüyordu.
Geride kalanlar ve kaptan
Ayrılmayı başaran son gemi oydu. Karada kalan on binlerce kişi yakalandı ve derme çatma kamplara götürüldü. Ne yazık ki en ünlüsü, şehrin dışında, birkaç badem ağacının altındaki kamptı; orada haftalarca açıkta aç ve susuz kaldılar.
O kamp, ona tam da “Campo de los almendros” (Bademler Kampı) adlı bir roman adayan Max Aub sayesinde edebiyata geçti. Sayfalarında, hiç geçemedikleri bir denizin kapısında kıstırılmış insanların açlığı, korkusu ve onuru var.
Stanbrook o zaman Fransız yönetimindeki Cezayir'de Oran'a vardı, ama destan orada bitmedi: yetkililer yolcuların karaya çıkmasına izin vermedi ve onları neredeyse bir ay boyunca limanda, gemiye tıkılmış hâlde, ayak basamadıkları bir toprağı karşılarında görerek açlık ve sıcak içinde tuttu.
Hikâyeyi kapatan bir ayrıntı da var. Dickson aylar sonra, gemisi bütün mürettebatıyla birlikte bir denizaltı tarafından batırıldığında öldü. Haber sürgün kamplarına ulaştığında, kurtardığı o mülteciler onun için bir dakikalık saygı duruşunda bulundu.
Kaçırılmayacaklar
Bir kömür gemisinde 2.638 kişi
Stanbrook 28 Mart 1939'da o kadar yüklü denize açıldı ki batacak gibiydi. Sonuncusuydu.
Kaptan emre karşı geldi
Gal asıllı Archibald Dickson, aksi yöndeki emirlere rağmen sığabilecek herkesi almaya karar verdi.
Bademler Kampı
Karada kalanlar birkaç badem ağacının altına tıkıldı. Max Aub ona bir roman adadı.
Bir dakikalık saygı duruşu
Dickson aylar sonra torpillenerek öldü. Kurtardığı mülteciler onun için saygı duruşunda bulundu.
Alicante ziyaretine nasıl uyar
Rıhtım limanda, Explanada'nın devamında ve bugün tam kullanımda olan bir liman bölgesi. Olayı anan bir anıt var, gerçi dikilmesi on yıllar sürdü.
Beş dakikalık bir durak ve görülecek anıtsal bir şey yok: olan, sakin bir su parçası. İlgisi tam da görülenin sıradanlığı ile yaşananın büyüklüğü arasındaki bu karşıtlıkta.
Şehrin aynı hikâyeye bağlı iki başka yeriyle tamamlanır: 1938 bombardımanının sahnesi Plaza del 25 de Mayo ve Mercado Central ile bir dönem esir kampı olarak da kullanılan boğa güreşi arenası.
Sık sorulan sorular
Stanbrook bütün o insanları nereye götürdü?
O zamanlar Fransız olan Cezayir kıyısındaki Oran'a. Ama macera demir almakla bitmedi. Vardıklarında yetkililer onların inmesine izin vermedi: o iki bin küsur kişiyi neredeyse bir ay boyunca, Oran limanında, gemiye tıkılmış hâlde, ayak basamadıkları bir toprağın gözü önünde açlık ve sıcak çekerek tuttular. Sonra birçoğunu çöldeki çalışma kamplarına gönderdiler. Özgürlüğe kaçış, onlar için başka bir tür kapatılma oldu.
O kampta yaşananları anlatan biri oldu mu?
Evet, ve bu yüzden unutulmadı. Bademlerin altındaki o esir kampı, ona tam da bu adı taşıyan “Campo de los almendros” (Bademler Kampı) başlıklı bir roman adayan yazar Max Aub sayesinde edebiyatta sonsuza dek kaldı. Sayfalarına, sürgünün kapısında sıkışıp kalmış insanların açlığını, korkusunu ve onurunu bıraktı. Burada artık görünmeyeni içeriden anlamanı sağlayan kitaplardandır. Bir gün o günlere bir göz atmak istersen, oku onu.
Neden buraya yığılıyorlardı da başka bir yerden kaçmıyorlardı?
Çünkü Alicante düşen son büyük şehirdi. İspanya'nın geri kalanı çoktan işgal edilmişken burada Cumhuriyet direnmeyi sürdürüyordu ve kaçan herkes buraya koştu. Şehri almak için girenler Franco'nun İtalyan birlikleriydi, savaşın resmen sona erdiği ilan edilmeden ancak birkaç gün önce. Bu yüzden bu rıhtım, neredeyse, bütün savaşın son özgür köşesiydi.
