Ένα χαμηλό περίπτερο με καθαρούς όγκους, επίπεδη στέγη και οριζόντια παράθυρα, στημένο στη μέση του Πάρκε Γκράντε. Δεν σου λέει πολλά μέχρι να μάθεις τη χρονολογία: 1928. Είναι το πρώτο ορθολογιστικό κτίριο που χτίστηκε στην Ισπανία, την εποχή που εδώ ακόμη έχτιζαν σε ιστορικιστικό και τοπικιστικό ύφος, και ο δημιουργός του ήταν γύρω στα τριάντα.
Πριν από όλους στην Ισπανία
Το σχεδίασε ο Φερνάντο Γκαρσία Μερκαδάλ, αρχιτέκτονας από τη Σαραγόσα που είχε σπουδάσει στην Ευρώπη και είχε δουλέψει με τις μορφές του μοντέρνου κινήματος της εποχής. Γύρισε με μια γλώσσα που στην Ισπανία δεν την είχε χτίσει κανείς: καθαροί όγκοι, πλήρης απουσία διακόσμησης και ελεύθερη κάτοψη.
Η παραγγελία ήταν ένα αναμνηστικό περίπτερο για τα εκατό χρόνια από τον θάνατο του Γκόγια, και ο Γκαρσία Μερκαδάλ το έλυσε με ένα ισόγειο κτίριο με επίπεδη στέγη, μεγάλες λείες επιφάνειες, οριζόντια παράθυρα και άμεση σχέση ανάμεσα στο εσωτερικό και τον κήπο, με πέργκολες και χώρους μετάβασης.
Το 1928, ενώ η Ευρώπη συζητούσε το μοντέρνο κίνημα, στην Ισπανία έχτιζαν σχεδόν αποκλειστικά σε ιστορικιστικά ύφη. Αυτό το περίπτερο έφερε εδώ τον ορθολογισμό πριν από οποιοδήποτε άλλο, και γι' αυτό εμφανίζεται σε όλες τις ιστορίες της ισπανικής αρχιτεκτονικής του 20ού αιώνα.
Τι του συνέβη μετά
Το κτίριο είχε περιπετειώδη ζωή. Αλλοιώθηκε και παραμορφώθηκε σε διαδοχικές επεμβάσεις επί δεκαετίες, σε σημείο που έχασε μεγάλο μέρος των αρχικών του χαρακτηριστικών, και μόνο αρκετά αργότερα ξεκίνησε μια αναστήλωση που προσπάθησε να ανακτήσει το σχέδιο του Γκαρσία Μερκαδάλ.
Αυτή η αμέλεια είναι αρκετά συνηθισμένη με τη μοντέρνα αρχιτεκτονική: ένα κτίριο του 15ου αιώνα προστατεύεται χωρίς συζήτηση, αλλά ένα του 1928, χωρίς διακόσμηση και με ταπεινή όψη, αργεί πολύ περισσότερο να αναγνωριστεί ως πολιτιστική κληρονομιά. Εδώ συνέβη ακριβώς αυτό.
Σήμερα στεγάζει πολιτιστικές και δημοτικές χρήσεις, και ενδιαφέρει κυρίως όποιον ενδιαφέρεται για την αρχιτεκτονική. Για τον γενικό επισκέπτη είναι μια στάση πέντε λεπτών μέσα σε μια βόλτα στο πάρκο, και λειτουργεί καλύτερα αν ξέρεις τι κοιτάς.
Μη χάσεις
Το πρώτο ορθολογιστικό κτίριο της Ισπανίας
1928, όταν εδώ έχτιζαν σε ιστορικιστικό και τοπικιστικό ύφος. Ο δημιουργός του ήταν γύρω στα τριάντα.
Το έφτιαξε ένας Αραγονέζος που σπούδασε έξω
Ο Φερνάντο Γκαρσία Μερκαδάλ γύρισε από την Ευρώπη με μια γλώσσα που στην Ισπανία δεν την είχε χτίσει κανείς.
Παραμορφώθηκε επί δεκαετίες
Διαδοχικές επεμβάσεις του αφαίρεσαν αρχικά χαρακτηριστικά. Η μοντέρνα αρχιτεκτονική αργεί πολύ να αναγνωριστεί ως πολιτιστική κληρονομιά.
Δεν φυλάει έργα του Γκόγια
Φέρει το όνομά του λόγω των εκατό χρόνων από τον θάνατό του, αλλά η ζωγραφική του βρίσκεται στο Πιλάρ, στο Μουσείο της Σαραγόσας και στο μουσείο του ιστορικού κέντρου.
Πώς ταιριάζει στην επίσκεψή σου στη Σαραγόσα
Βρίσκεται μέσα στο Πάρκε Γκράντε Χοσέ Αντόνιο Λαμπορδέτα, στο νότιο άκρο της πόλης, είκοσι λεπτά με τα πόδια από το κέντρο ή λίγα λεπτά με το τραμ. Δεν είναι προορισμός από μόνο του αλλά ένα σημείο μέσα στη βόλτα στο πάρκο.
Ταιριάζει καλά σε ένα απόγευμα που κατεβαίνει από το κέντρο μέσω της λεωφόρου Ιντεπεντένθια, περνά από το Παρανίνφο και τη βασιλική της Σάντα Ενγκράθια, και καταλήγει στο πάρκο και στον βοτανικό κήπο.
Αν ο Γκόγια είναι ο λόγος του ταξιδιού, καλό είναι να ξέρεις ότι τα έργα του βρίσκονται σε άλλα σημεία της πόλης: στους τρούλους της βασιλικής του Πιλάρ, στην αίθουσα του Μουσείου της Σαραγόσας και στο μουσείο που του είναι αφιερωμένο στο ιστορικό κέντρο. Αυτό το περίπτερο φέρει το όνομά του αλλά δεν φυλάει κανένα έργο του.
Συχνές ερωτήσεις
Ποιος ήταν αυτός ο Γκαρσία Μερκαδάλ;
Ένας άνθρωπος της Σαραγόσας με το μυαλό του ολόκληρο στραμμένο στο μέλλον. Κέρδισε μια υποτροφία για να σπουδάσει στη Ρώμη και, αντί να μείνει στα αρχαία, βγήκε να γυρίσει την Ευρώπη και μίλησε στα ίσια με τους μεγάλους της μοντέρνας αρχιτεκτονικής, ανθρώπους όπως ο Λε Κορμπιζιέ. Γύρισε με εκείνες τις νέες ιδέες κάτω από τη μασχάλη και ήταν από αυτούς που ίδρυσαν την ομάδα που έφερε την πρωτοπορία στην Ισπανία. Γι' αυτό αυτό το μικρούλι κτίριο ήταν βόμβα: το υπέγραφε κάποιος που είχε ρουφήξει τη μοντερνικότητα στην ίδια της την πηγή.
Είναι αλήθεια ότι από τον Γκόγια λείπει το κεφάλι;
Λοιπόν, είναι μια ανατριχιαστική ιστορία και απολύτως αληθινή. Ο Γκόγια πέθανε το 1828 στο Μπορντό, όπου ζούσε εξόριστος, κι εκεί τον έθαψαν. Όταν χρόνια αργότερα η Ισπανία θέλησε να επαναπατρίσει τα λείψανά του για να τον θάψει στη Μαδρίτη, άνοιξαν τον τάφο και... το κρανίο δεν ήταν εκεί. Είχε εξαφανιστεί, και δεν βρέθηκε ποτέ. Κυκλοφορούν χίλιοι θρύλοι για το ποιος το πήρε, αλλά το βέβαιο είναι ότι η μεγαλοφυΐα από το Φουεντετόδος αναπαύεται σήμερα χωρίς το κεφάλι της. Ένα τέλος αντάξιο ενός από τα «Καπρίτσιά» του.
