El Greco in Toledo: waar je zijn werk ziet, in de juiste volgorde
Hij kwam naar Spanje om voor Filips II te schilderen, dat lukte niet, en hij bleef hier veertig jaar. Een route langs de vijf plekken waar zijn schilderijen hangen, ook de werken die hun muur nooit hebben verlaten.
Doménikos Theotokópoulos werd geboren op Kreta, ging in Venetië in de leer bij Titiaan en werkte in Rome, en kwam in 1577 naar Spanje met één concreet doel: schilderen voor Filips II in El Escorial. De koning vond zijn werk niet mooi en liet hem buiten spel. Die dichte deur bleek zijn geluk: hij vond opdrachtgevers in het kapittel en de adel van Toledo, vestigde zich hier en vertrok bijna veertig jaar lang niet meer.
Verschillende van zijn werken hangen nog precies waar ze werden opgehangen: geschilderd voor die muur, die kapel en dat licht. Dat is een zeldzaam voorrecht, want bijna alle schilderkunst uit die tijd werd uiteindelijk van de muur gehaald en naar musea gebracht.
Het schilderij dat nooit is verplaatst
Santo Tomé, 1586.
“De begrafenis van de graaf van Orgaz” werd in 1586 besteld voor de parochiekerk van Santo Tomé en hangt er nog altijd, in dezelfde kapel en aan dezelfde muur. Het werk op zijn oorspronkelijke plek zien verandert het: het licht dat erop valt is het licht dat de schilder had berekend, en de hoogte waarvandaan je kijkt is de hoogte die hij had voorzien.
De compositie is volkomen helder: onder de aardse wereld, met de edelen van Toledo die een man begraven tussen harnassen en witte plooikragen, en boven de hemel die openbreekt in een storm van wolken en zielen. De breuk tussen de twee zones is niet alleen thematisch, ze is ook technisch.
In de onderste helft is de tekening vast, zijn de volumes krachtig en zijn de gezichten herkenbare portretten van bepaalde Toledanen uit die tijd. In de bovenste helft rekken de vormen uit, vervagen ze en wordt de materie bijna vluchtig. El Greco schilderde twee verschillende schilderijen op één doek, zodat je de sprong zou zien.
Zoek hem tussen de rij edellieden: hij schilderde zichzelf terwijl hij naar buiten kijkt, naar wie het doek bekijkt, en hij is de enige van de hele groep die de scène doorbreekt. De opdracht eindigde trouwens in een rechtszaak over de taxatie, iets wat in zijn loopbaan vrij vaak voorkwam.
Beperkte capaciteit en een aparte ingang naar de kapel, met een toegangsprijs van ongeveer € 4. In het hoogseizoen sta je in de rij en bekijk je het schilderij uiteindelijk gehaast: ga als eerste of als laatste van de dag. De mudéjar-toren uit de 14e eeuw is het bekijken waard vanaf het pleintje, voordat je naar binnen gaat.
Het is niet het huis waar hij woonde: het is een reconstructie die in het begin van de 20e eeuw werd ingericht door een verzamelende markies, op een terrein dicht bij dat waar de schilder woonde. Toch reconstrueert het nauwgezet een Toledaans interieur uit die tijd en bewaart het werk van hem, waaronder een volledig apostolado, een reeks van Christus en de apostelen.
De andere plek waar een werk van hem nog op zijn oorspronkelijke plaats hangt, is de sacristie van de kathedraal, en daar hangt “De ontkleding van Christus”, rond 1579 geschilderd voor juist die ruimte. Het is een van zijn hoofdwerken: Christus in een uiterst intens rood, ingeklemd door een menigte die tot aan de rand van het doek opdringt.
Ook die opdracht eindigde in een conflict. Het kapittel maakte bezwaar tegen figuren die boven het hoofd van Christus waren geplaatst en tegen de aanwezigheid van de drie Maria's, wat het in strijd vond met het evangelieverhaal, en er was onenigheid over de prijs. De schilder gaf in de kern niet toe.
Eromheen hangen meer dan een dozijn werken van hem, waaronder een apostolado, en stukken van Goya, Van Dyck, Rafaël, Titiaan en Caravaggio, onder een plafond dat Luca Giordano met fresco's beschilderde. Het is de beste schilderijenzaal van de stad, en ze ligt in een ruimte waar je gewoon doorheen loopt.
Dat detail van de rechtszaken duikt telkens weer op in zijn Toledaanse biografie, en het zegt veel: El Greco vroeg hoge prijzen, betwistte taxaties en sleepte zijn opdrachtgevers voor de rechter. Hij was geen onderdanige schilder, en dat verklaart voor een deel waarom Filips II niet met hem wilde werken.
De rest van de route
Het Museo de Santa Cruz, naast Zocodover, brengt verschillende werken uit verschillende periodes samen, waaronder een “Maria-Hemelvaart” uit zijn laatste jaren. Door ze samen te zien kun je volgen hoe zijn stijl met de tijd steeds verder uitrekte en ontstoffelijkte, tot aan die onmogelijke figuren van het einde.
Bij Santo Tomé ligt de Casa-Museo, die je het best bezoekt in de wetenschap wat het is: niet de woning van de schilder, maar een reconstructie uit het begin van de 20e eeuw, ingericht door de markies van Vega-Inclán op een terrein vlak bij het terrein waar hij woonde. Het reconstrueert nauwgezet een Toledaans interieur uit die tijd en bewaart werk van hem.
Buiten de oude binnenstad bewaart het Hospital de Tavera enkele van zijn laatste stukken en krijgt het veel minder bezoekers, en het Museo del Prado heeft het grootste deel van zijn productie. “Gezicht op Toledo”, waarschijnlijk het beroemdste beeld van deze stad, wordt in New York bewaard.
Het volledige circuit binnen de oude binnenstad – Santo Tomé, Casa-Museo, kathedraal en Santa Cruz – neemt een halve dag in beslag. Als je interesse de schilder geldt en niet de stad, is dat de volgorde die zin heeft, want ze gaat van wat nooit is verplaatst naar wat later werd samengebracht.
Verschillende werken uit verschillende periodes in het voormalige weeshuis-hospitaal van kardinaal Mendoza. Het is het meest complete museum van Toledo en een van de minst bezochte: naast de El Greco's zijn er Vlaamse wandtapijten, Romeinse en Visigotische archeologie en keramiek uit Talavera.
In de sacristie hangt “De ontkleding van Christus”, rond 1579 geschilderd voor juist die ruimte, omringd door meer dan een dozijn werken van hem en door een apostolado. Het is de belangrijkste schilderijenzaal van de stad, en veel mensen gaan naar binnen met architectuur in hun hoofd en komen naar buiten pratend over schilderijen.
Het pleintje waarvandaan je bij het schilderij komt, met het paleis uit de 15e eeuw waar keizerin Isabella van Portugal, de vrouw van Karel V, stierf. Het is een van de rustigste hoekjes van de oude binnenstad en een goede plek om op je beurt te wachten.
Hij kwam in 1577 naar Spanje in de hoop voor Filips II in El Escorial te schilderen, maar de koning vond zijn werk niet mooi en liet hem buiten het project. Daarop vond hij opdrachtgevers in het kapittel van de kathedraal en bij de adel van Toledo, die zijn schilderkunst wel waardeerden, en hij vestigde zich hier tot zijn dood, bijna veertig jaar later.
Waar hangt “De begrafenis van de graaf van Orgaz”?
In de kerk van Santo Tomé, in de Joodse wijk, en het is daar nooit weggegaan: het werd in 1586 geschilderd voor die kapel, die muur en dat licht. Je komt binnen via een aparte ingang met beperkte capaciteit, dus in het hoogseizoen ga je het best als eerste of als laatste van de dag, zodat je zonder haast voor het schilderij kunt staan.
Hoeveel werken van hem zijn er in Toledo?
Verspreid over de kerk van Santo Tomé, de sacristie van de kathedraal, het Museo de Santa Cruz, de Casa-Museo del Greco en het Hospital de Tavera zijn het er enkele tientallen, waaronder twee apostolados. Het is de grootste concentratie van zijn werk op de oorspronkelijke plek of vlak daarbij, al bevindt het grootste deel van zijn productie zich in het Museo del Prado.
Is de Casa-Museo del Greco echt zijn huis?
Nee. Het is een reconstructie die in het begin van de 20e eeuw werd ingericht door de markies van Vega-Inclán op een terrein vlak bij dat waar de schilder woonde, en de toeschrijving als zijn woning is met documenten niet te staven. Dat gezegd: het reconstrueert nauwgezet een Toledaans interieur uit die tijd en bewaart authentiek werk, waaronder een volledig apostolado.
Waarom zijn zijn figuren zo langgerekt?
Het is een kenmerk dat met de jaren sterker wordt en waarover veel is gediscussieerd, van theorieën over zijn gezichtsvermogen tot stilistische verklaringen. De meest aanvaarde lezing is dat het bewust was: het komt van het Italiaanse maniërisme dat hij in Rome leerde kennen en van de Byzantijnse icoontraditie uit zijn Kretenzische opleiding, en hij gebruikte het om het hemelse van het aardse te scheiden.
Is het Hospital de Tavera de moeite waard?
Als je interesse de schilder geldt, ja. Het ligt buiten de stadsmuren, op tien minuten lopen van de Puerta de Bisagra, bewaart laat werk van hem en krijgt veel minder bezoekers dan de plekken in de oude binnenstad. Bovendien is het gebouw zelf, met zijn dubbele renaissancepatio, een van de mooiste van Toledo, en bijna niemand ziet het.
Praktische informatie
WaarSanto Tomé, de Casa-Museo, de kathedraal en het Museo de Santa Cruz, allemaal in de oude binnenstad.
DuurEen halve dag voor het volledige circuit.
VolgordeEerst Santo Tomé, daarna de kathedraal, Santa Cruz als laatste of bij aankomst.
ToegangElke plek betaal je apart; er is geen combikaart alleen voor El Greco.
TipSanto Tomé als eerste of als laatste van de dag: de capaciteit is beperkt en in het hoogseizoen zie je het gehaast.
Buiten de oude binnenstadHet Hospital de Tavera bewaart laat werk en krijgt veel minder bezoekers.
Op de kaart
🎧 Met Viavoy
Wandel door Toledo en luister in je eigen tempo
Download Viavoy en wandel offline door Toledo, wanneer je wilt.