Τα τείχη της Άβιλα: γιατί έφτασαν ακέραια ως σήμερα
Δυόμισι χιλιάδες μέτρα κλειστού περιβόλου, ογδόντα επτά πύργοι και κανένα ρήγμα. Πώς χτίστηκαν, γιατί οι πύργοι είναι τόσο κοντά ο ένας στον άλλον και από πού φαίνεται ολόκληρος ο δακτύλιος.
Τα περισσότερα ευρωπαϊκά τείχη γκρεμίστηκαν ανάμεσα στον 18ο και τον 19ο αιώνα, επειδή εμπόδιζαν την επέκταση των πόλεων και δεν χρησίμευαν πια σε τίποτα. Της Άβιλα όχι. Σώζεται ολόκληρος ο δακτύλιος, κλειστός, με τους ογδόντα επτά πύργους του και τις δυόμισι χιλιάδες επάλξεις του, και ο λόγος δεν είναι η τύχη ούτε μια πρώιμη πολιτική προστασίας: είναι ότι εδώ δεν υπήρξε ποτέ αρκετός λόγος για να το γκρεμίσουν.
Για να το δεις ολόκληρο πρέπει να βγεις από τον περίβολο και να περάσεις το ποτάμι ως τα Κουάτρο Πόστες, δεκαπέντε λεπτά με τα πόδια. Από μέσα είναι αδύνατον να το αντιληφθείς ως ολοκληρωμένο σύνολο.
Μια πόλη στη γη του κανενός
Σύνορο, επανεποικισμός και γρανίτης.
Όταν τα χριστιανικά βασίλεια προχώρησαν σε αυτό το οροπέδιο, η περιοχή ανάμεσα στον Ντουέρο και την Κεντρική Οροσειρά έμεινε ακατοίκητη για δεκαετίες, μια γη του κανενός ανάμεσα στον βορρά και την Αλ-Άνδαλους. Η Άβιλα, σκαρφαλωμένη στον λόφο της σε υψόμετρο πάνω από χίλια εκατό μέτρα, βρέθηκε ακριβώς πάνω στη γραμμή.
Ο Αλφόνσος ΣΤ΄ ανέθεσε στον γαμπρό του Ραϊμούνδο της Βουργουνδίας να την επανεποικίσει και να την υπερασπιστεί, και από τα τέλη του 11ου αιώνα ολόκληρος ο λόφος κλείστηκε με πέτρα. Το τοπικό χρονικό λέει ότι έγινε σε εννέα χρόνια με σχεδόν δύο χιλιάδες άντρες υπό δύο πρωτομάστορες με ξενικά ονόματα, τον Κασάντρο και τον Φλορίν ντε Πιτουένγκα.
Οι ιστορικοί αμφισβητούν αυτόν τον αριθμό και πιστεύουν ότι το έργο κράτησε πολύ περισσότερο, με διαδοχικές φάσεις κατά τον 12ο και τον 13ο αιώνα. Η επική εκδοχή όμως εξακολουθεί να λέγεται εδώ, και αυτό επίσης είναι μέρος του μνημείου.
Το υλικό είναι γρανίτης της οροσειράς, και μεγάλο μέρος των λαξευτών λίθων της βάσης είναι επαναχρησιμοποιημένοι: υπάρχουν επιτύμβιες πλάκες, στήλες και θραύσματα ρωμαϊκών και βησιγοτθικών επιγραφών χωμένα μέσα στον τοίχο. Το τείχος χτίστηκε με τα απομεινάρια των προηγούμενων πόλεων.
Δυόμισι χιλιάδες μέτρα περίμετρος, δώδεκα ύψος, τρία πάχος. Τον περίπατο των επάλξεων τον διασχίζεις με εισιτήριο γύρω στα 5 €, σε τμήματα διαφορετικού μήκους με εισόδους σε διάφορα σημεία. Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς από το 1985 μαζί με τις εκκλησίες έξω από τα τείχη.
Το σημείο από το οποίο φαίνεται ολόκληρος ο δακτύλιος, και από το οποίο η πόλη κοιτάζεται εδώ και αιώνες. Είναι ένα προσκυνητάρι του 1566: ένα κτίσμα στην άκρη του δρόμου όπου ο ταξιδιώτης σταματούσε για να προσευχηθεί. Ελεύθερη είσοδος χωρίς ωράριο, καλύτερα το σούρουπο ή τη νύχτα.
Γιατί οι πύργοι είναι τόσο κοντά ο ένας στον άλλον
Είναι το πρώτο που τραβά την προσοχή όταν κοιτάς το σύνολο: οι ημικυκλικοί πύργοι διαδέχονται ο ένας τον άλλον σε πολύ μικρές αποστάσεις, πολύ μικρότερες από το συνηθισμένο σε άλλα μεσαιωνικά τείχη. Δεν είναι υπερβολικός ζήλος ούτε επίδειξη: είναι βαλλιστικός υπολογισμός.
Ο αμυντικός οπλισμός της εποχής ήταν το τόξο και η βαλλίστρα, με περιορισμένο ωφέλιμο βεληνεκές και επίπεδη τροχιά. Για να μη μείνει κανένα τμήμα του τείχους ακάλυπτο, η απόσταση ανάμεσα στους πύργους έπρεπε να είναι μικρότερη από το διπλάσιο του αποτελεσματικού βεληνεκούς, ώστε κάθε σημείο του τείχους να μπορεί να πληγεί από έναν τουλάχιστον από αυτούς.
Το αποτέλεσμα είναι ογδόντα επτά πύργοι σε δυόμισι χιλιάδες μέτρα, δηλαδή ένας κάθε τριάντα μέτρα περίπου. Αυτή η πυκνότητα είναι που δίνει στο σύνολο τη χαρακτηριστική του όψη και που εξηγεί γιατί η Άβιλα δεν κατελήφθη ποτέ με έφοδο.
Γιατί αυτή είναι η καλύτερη απόδειξη ότι λειτούργησε. Το πιο αποτελεσματικό τείχος δεν είναι αυτό που αντέχει την επίθεση αλλά αυτό που κάνει να μην επιχειρηθεί καν, και με αυτό το περίγραμμα ορατό από αρκετά χιλιόμετρα, η επίθεση στην Άβιλα ήταν μια επιχείρηση που κανείς δεν θέλησε να αναλάβει.
Εννέα πύλες και ένας περίπατος των επάλξεων
Ο περίβολος έχει εννέα πύλες, συν μερικές μικρές πορτούλες, και δεν είναι ίδιες μεταξύ τους: πηγαίνουν από τη μνημειακή μεγαλοπρέπεια της Πύλης του Αλκάθαρ ως ταπεινές εισόδους σχεδόν κρυμμένες. Η καθεμιά κοίταζε προς έναν δρόμο και είχε μια λειτουργία: της αγοράς, των βυρσοδεψών, εκείνη που έβγαζε στον καθεδρικό.
Η Πύλη του Αλκάθαρ είναι η πιο επιβλητική: δύο τεράστιοι πύργοι ενωμένοι από πάνω με μια πέτρινη γέφυρα, με ζεματίστρες πάνω από το κεφάλι όποιου μπαίνει. Αυτό το τμήμα του περιβόλου είναι το ψηλότερο, το παχύτερο και αυτό με τους πιο πυκνούς πύργους, γιατί εδώ το έδαφος δεν έδινε φυσικό πλεονέκτημα.
Η επίσκεψη που πρέπει να κάνεις είναι ο περίπατος των επάλξεων, ο διάδρομος φρούρησης στην κορυφή του τείχους, ανοιχτός σε αρκετά τμήματα διαφορετικού μήκους. Περπατάς ανάμεσα στις επάλξεις βλέποντας την πόλη από μέσα και την ύπαιθρο από έξω, ακριβώς όπως ένας σκοπός.
Μια προειδοποίηση: στον περίπατο των επάλξεων δεν υπάρχει καμία απολύτως προστασία από τον αέρα, και η Άβιλα βρίσκεται σε υψόμετρο πάνω από χίλια εκατό μέτρα με ξηρό αέρα σχεδόν συνεχώς. Τον χειμώνα η αισθητή θερμοκρασία εκεί πάνω πέφτει αρκετά, και καλό είναι να το έχεις υπόψη όταν ντύνεσαι.
Η πιο επιβλητική από τις εννέα και μία από τις εισόδους στον περίπατο των επάλξεων. Το όνομα προέρχεται από το αραβικό αλ-κασρ, το φρούριο: εδώ υπήρχε μια ακρόπολη μέσα στον περίβολο, αλλά ερειπώθηκε και γκρεμίστηκε, και σήμερα το τοπωνύμιο έχει επιζήσει της πέτρας.
Η αψίδα του, το θιμόρρο, είναι ένας πύργος του ίδιου του περιβόλου: ο καθεδρικός είναι ενσωματωμένος στο αμυντικό σύστημα. Είναι η μοναδική περίπτωση στην Ισπανία όπου ναός και φρούριο μοιράζονται τον ίδιο τοίχο, και πρέπει να κάνεις τον γύρο του κτιρίου από έξω για να το δεις.
Γιατί δεν υπήρξε ποτέ αρκετός λόγος για να το γκρεμίσουν. Τα περισσότερα ευρωπαϊκά τείχη γκρεμίστηκαν ανάμεσα στον 18ο και τον 19ο αιώνα επειδή εμπόδιζαν την επέκταση των πόλεων, όμως η Άβιλα δεν μεγάλωσε αρκετά ώστε ο περίβολος να γίνει εμπόδιο, και αυτό έσωσε ολόκληρο τον δακτύλιο.
Γιατί οι πύργοι είναι τόσο κοντά ο ένας στον άλλον;
Λόγω βαλλιστικού υπολογισμού. Ο αμυντικός οπλισμός ήταν το τόξο και η βαλλίστρα, με μικρό ωφέλιμο βεληνεκές, οπότε η απόσταση ανάμεσα στους πύργους έπρεπε να είναι μικρότερη από το διπλάσιο αυτού του βεληνεκούς ώστε κανένα τμήμα του τείχους να μη μείνει ακάλυπτο. Είναι 87 πύργοι σε 2.500 μέτρα, ένας κάθε τριάντα μέτρα περίπου.
Μπορείς να περπατήσεις από πάνω;
Ναι, στον περίπατο των επάλξεων, που είναι ανοιχτός σε αρκετά τμήματα διαφορετικού μήκους με εισόδους σε διάφορα σημεία του περιβόλου, ανάμεσά τους και η Πύλη του Αλκάθαρ. Το εισιτήριο κοστίζει γύρω στα πέντε ευρώ. Είναι ο καλύτερος τρόπος να το δεις, αν και καλό είναι να ντυθείς ζεστά γιατί δεν υπάρχει καμία προστασία από τον αέρα.
Είναι αλήθεια ότι χτίστηκε σε εννέα χρόνια;
Αυτό λέει το τοπικό χρονικό: εννέα χρόνια με σχεδόν δύο χιλιάδες άντρες υπό δύο πρωτομάστορες με τα ονόματα Κασάντρο και Φλορίν ντε Πιτουένγκα. Οι ιστορικοί το αμφισβητούν και πιστεύουν ότι το έργο κράτησε πολύ περισσότερο, με διαδοχικές φάσεις κατά τον 12ο και τον 13ο αιώνα. Η επική εκδοχή πάντως εξακολουθεί να λέγεται εδώ.
Τι είναι οι λαξευτοί λίθοι με τις επιγραφές;
Επαναχρησιμοποιημένο υλικό. Μεγάλο μέρος των λίθων της βάσης είναι επιτύμβιες πλάκες, στήλες και θραύσματα ρωμαϊκών και βησιγοτθικών επιγραφών χωμένα μέσα στον τοίχο, άλλα με τη γραμμένη πλευρά ορατή και άλλα γυρισμένα προς τα μέσα. Ήταν συνηθισμένη πρακτική: η καινούργια πέτρα είναι ακριβή και τα προηγούμενα ερείπια βρίσκονταν ακριβώς εκεί.
Κατελήφθη ποτέ;
Ποτέ με έφοδο, και αυτή είναι η καλύτερη απόδειξη ότι ο σχεδιασμός λειτούργησε. Το πιο αποτελεσματικό τείχος δεν είναι αυτό που αντέχει την επίθεση αλλά αυτό που κάνει να μην επιχειρηθεί καν: με αυτό το περίγραμμα ορατό από αρκετά χιλιόμετρα, η επίθεση στην Άβιλα ήταν μια επιχείρηση που κανείς δεν θέλησε να αναλάβει.