Είναι ο μόνος ρωμαϊκός ναός που στέκει ακόμη όρθιος στη Μέριδα, με τους γρανιτένιους κίονές του να περιβάλλουν ολόκληρο τον σηκό, και σώθηκε για έναν λόγο που σήμερα θα ακουγόταν βαρβαρότητα: τον 16ο αιώνα ένας ευγενής έχτισε ένα αναγεννησιακό μέγαρο βάζοντας τον ναό μέσα στο σπίτι του. Εκείνη η αυθαιρεσία είναι ακριβώς αυτό που τον έσωσε.
Δεν ήταν της Αρτέμιδας, και δέσποζε στο φόρουμ
Ας ξεκινήσουμε από το όνομα, γιατί παραπλανά. Το κτίριο δεν είχε καμία σχέση με τη θεά Άρτεμη (τη Diana των Ρωμαίων): ήταν αφιερωμένο στη λατρεία του αυτοκράτορα, δηλαδή στην τιμή της Ρώμης και του θεοποιημένου αυτοκράτορα, που ήταν η επίσημη και πολιτική λατρεία κάθε επαρχιακής πρωτεύουσας.
Χτίστηκε τον 1ο αιώνα και δέσποζε στο δημοτικό φόρουμ, το πολιτικό κέντρο της πόλης, στο σημείο όπου συναντιόνταν η πολιτική, η διοικητική και η θρησκευτική ζωή. Ένας ναός της αυτοκρατορικής λατρείας σε αυτή τη θέση δεν είναι ευσέβεια: είναι το κτίριο που θυμίζει καθημερινά ποιος κάνει κουμάντο.
Είναι περίπτερος και εξάστυλος —περιβάλλεται από κίονες και στις τέσσερις πλευρές, με έξι στην πρόσοψη— πάνω σε ένα υπερυψωμένο βάθρο στο οποίο ανέβαινες από μια μετωπική σκάλα. Οι κίονες είναι ραβδωτοί, με κορινθιακά κιονόκρανα, και κρατούν το επιστύλιο όπως την πρώτη μέρα.
Το μέγαρο που τον κατάπιε
Τον 16ο αιώνα, ο κόμης των Κόρβος αποφάσισε να χτίσει ένα αναγεννησιακό μέγαρο ακριβώς εδώ. Αντί να γκρεμίσει τα ρωμαϊκά ερείπια, έκανε κάτι πολύ πιο πρακτικό: τα ενσωμάτωσε, χτίζοντας τους κίονες μέσα στους τοίχους του σπιτιού του και χρησιμοποιώντας την αρχαία κατασκευή ως σκελετό της καινούργιας.
Το αποτέλεσμα είναι ότι ο ναός πέρασε τέσσερις αιώνες προστατευμένος μέσα σε ένα κατοικημένο κτίριο, αντί να γίνει λατομείο όπως συνέβη σχεδόν σε όλα τα υπόλοιπα. Όταν αναστηλώθηκε το σύνολο, ελευθερώθηκαν οι κίονες και αφέθηκαν όρθια τα υπολείμματα του μεγάρου: σήμερα οι δύο εποχές συνυπάρχουν αγκαλιασμένες.
Μπροστά απλωνόταν μια επιμήκης δεξαμενή, ένας καθρέφτης νερού όπου ο ναός καθρεφτιζόταν ολόκληρος. Έχει ανασκαφεί και φαίνεται, και βοηθά να καταλάβεις ότι αυτά τα κτίρια σχεδιάζονταν και ως σκηνογραφία: η εικόνα μετρούσε όσο και η λειτουργία.
Μια λεπτομέρεια που αλλάζει τον τρόπο που βλέπεις όλο το αρχαιολογικό σύνολο της Μέριδας: οι γρανιτένιοι κίονες ήταν επενδυμένοι με λευκό κονίαμα για να μιμούνται το μάρμαρο. Η πέτρινη και λιτή όψη που σήμερα μας φαίνεται τόσο ρωμαϊκή είναι, στην πραγματικότητα, το αποτέλεσμα της απώλειας του φινιρίσματος.
Μη χάσεις
Δεν ήταν της Αρτέμιδας
Ήταν αφιερωμένος στη λατρεία του αυτοκράτορα: στην τιμή της Ρώμης και του θεοποιημένου αυτοκράτορα. Η επίσημη και πολιτική λατρεία.
Δέσποζε στο φόρουμ
Βρισκόταν στο πολιτικό κέντρο, όπου συναντιόνταν η πολιτική, η διοικητική και η θρησκευτική ζωή της πρωτεύουσας της Λουσιτανίας.
Ένα μέγαρο τον έσωσε
Τον 16ο αιώνα ο κόμης των Κόρβος τον ενσωμάτωσε στο αναγεννησιακό του σπίτι. Γι' αυτό δεν κατέληξε λατομείο.
Ήταν επενδυμένος με λευκό κονίαμα
Ο γρανίτης καλυπτόταν με κονίαμα για να μιμείται το μάρμαρο. Η πέτρινη όψη του σήμερα είναι απώλεια, όχι η αρχική.
Πώς ταιριάζει στην επίσκεψή σου στη Μέριδα
Βρίσκεται στην καρδιά του κέντρου, λίγα λεπτά από την Πλάθα δε Εσπάνια, και είναι από τις πιο γρήγορες στάσεις της διαδρομής: αρκούν δεκαπέντε λεπτά. Γύρνα τον ολόκληρο, αξίζει, γιατί αλλάζει πολύ ανάλογα με το σημείο από όπου τον κοιτάς.
Συνδυάζεται καλά με τη ρωμαϊκή γέφυρα και την αλκαθάβα, που βρίσκονται στην κατηφόρα, και με την Αψίδα του Τραϊανού, δύο δρόμους πιο πέρα, που δεν ήταν θριαμβική αψίδα αλλά η μνημειακή πύλη εισόδου σε έναν ιερό χώρο.
Η πρόσβαση είναι ελεύθερη και χωρίς εισιτήριο, και φωτίζεται τη νύχτα, ώρα που οι κίονες κερδίζουν πολύ. Αν η μέρα είναι πολύ ζεστή, είναι μια τέλεια ενδιάμεση στάση ανάμεσα σε επισκέψεις σε κλειστούς χώρους.
Συχνές ερωτήσεις
Και από πού βγήκε το όνομα της Αρτέμιδας (Diana), αφού δεν ήταν ναός της;
Από το λάθος ενός χρονογράφου. Ήταν ένας ιστορικός από τη Μέριδα του 17ου αιώνα που τον βάφτισε Ναό της Αρτέμιδας (Diana), φανταζόμενος ότι ανήκε σε εκείνη τη θεά. Έκανε ολοκληρωτικό λάθος, αλλά το όνομα άρεσε και δεν βρέθηκε πια κανείς να του το αφαιρέσει.
